zondag 13 oktober 2019

Chigozie Obioma || An Orchestra of Minorities



Booker Prize Longlist 2019

Er is een reële kans dat Obioma’s roman dinsdag in de prijzen valt. Obioma heeft namelijk een indrukwekkende roman geschreven waarin hij laat zien hoe traditie en het moderne leven steeds vaker met elkaar op gespannen voet staan. Het betoog van een chi die zijn gastheer, een man,  verdedigt en de ingewikkelde liefdesrelatie van deze man staan centraal.

An Orchestra of Minorities kent twee hoofdpersonen: kippenboer Nonso en zijn chi. Het leven van  Nonso neemt een dramatische wending wanneer hij ene Ndali belet zelfmoord te plegen. Enige tijd later wordt het tweetal verliefd op elkaar en dromen ze samen over een nieuw leven. De werkelijkheid blijkt dan bikkelhard. Ndali’s familie, van hoge Nigeriaanse afkomst en zeer welvarend, accepteert niet dat zij haar leven vergooit aan een arme kippenboer met alleen maar middelbare school. Dat zij van elkaar houden telt niet, dat hij redelijk goede redenen had om niet te gaan studeren ook niet. Hun liefde wordt gedwarsboomd. Nonso’s oplossing voor het probleem lijkt ideaal maar brengt hen van de regen in de drup.

Hun tragische liefdesverhaal wordt verteld door de chi van Nonso. In de Igbo-wereld gelooft men dat de mens uit drie componenten bestaat: het lichaam (de mens), de beschermengel (de chi) en de geest (het domein van de avatar). De chi staat nog voor de conceptie van een persoon voor de taak om deze zo goed mogelijk door het leven te begeleiden. Aan de start van de roman blijkt dat Nonso’s chi zijn mens niet heeft kunnen verhinderen een misdaad te plegen. Hij deelt Nonso’s verhaal met de oppergoden in de hoop op deze manier vergiffenis voor Nonso te krijgen. Wat Nonso misdaan heeft, wordt echt pas op de allerlaatste pagina’s onthuld.

Het taalgebruik van de chi is op zijn zachtst gezegd bloemrijk. Hij spreekt in metaforen, strooit met bijvoeglijke naamwoorden en is een waar taalkunstenaar. Af en toe is de overdaad wat overweldigend, aan de andere kant, het vormt een mooi contrast met de harde wereld waarin Nonso leeft. Hij verdient genoeg met zijn boerderijtje om in zijn levensonderhoud te voorzien, hij is echter eenzaam en wanhopig op zoek naar een vrouw. Ndali lijkt een geschenk uit de hemel. Voor haar is hij bereid te veranderen, zij accepteert hem zoals hij is. Ze kan niet voorkomen dat hij Nigeria verlaat om te gaan studeren in Cyprus.

Ik laat het aan toekomstige lezers over om te ontdekken hoe Nonso in vredesnaam in Cyprus aankomt. Daar aangekomen confronteert Obioma zijn lezer op de kloof tussen Westerse en Afrikaanse wereld. Cyprus blijkt geen hemel op aarde, het is een keiharde maatschappij waarin zowel Nigerianen als Europeanen zich niet van hun beste kant laten zien. Een enkele uitzondering daargelaten. Ook Nonso laat zich in Cyprus niet van zijn beste kant zien. Hij laat zijn schouders hangen wanneer eea niet gaat zoals hij had gehoopt; de mensen die hem willen helpen moeten hem voortdurend oppeppen en aan het handje meenemen. Let wel, wat we weten over Nonso weten we via zijn chi. Of zijn beschrijving Nonso recht doet is niet geheel duidelijk.

Obioma laat door Nonso en zijn chi, door Ndali’s familie zien hoe traditie en moderne maatschappij steeds meer in disbalans raken. Ndali’s vader dankt zijn status aan een traditionele positie als stamoudste, zijn welvaart vergaart hij op moderne manier Nonso boert traditioneel, op het moment dat hij het moderne leven instapt blijkt hij daar eigenlijk niet op toegerust. Het geloof in chi’s is nog alom aanwezig, de moderne levensstijl met nadruk op klok, afspraken en geld verdienen staat er steeds meer haaks op.

Obioma heeft een complexe roman geschreven spelend in een land dat mee wil in de vaart der volkeren maar zich laat hinderen door traditie en machtsmisbruik. Hij laat zien dat de gewone mens niet altijd is opgewassen tegen de complexe moderne maatschappij. Door de traditionele chi het verhaal te laten doen in een bepaald weinig zakelijke stijl vergroot hij door het bloemrijke af en toe zalvende taalgebruik van de chi het besef dat Nigerianen wellicht op het punt staan afstand te nemen van een mooie traditie in ruil voor een modern bestaan. En spreekt uit zijn roman tegelijkertijd de hoop dat traditie en moderne tijd samen tot iets moois kunnen leiden. Voor Nonso komt dat helaas te laat.


zondag 6 oktober 2019

Lucy Ellman || Ducks, Newburyport


Booker Prize shortlist 2019

Ik moet bekennen dat ik een diepe zucht slaakte toen ik aan Ducks, Newburyport begon: meer dan duizend pagina’s de ongecensureerde gedachten van één enkele vrouw. Ze gaat van hot naar her, de ene gedachte leidt automatisch tot een volgende – voor de lezer niet altijd even logische – gedachte. Toch merkte ik dat ik na een aantal pagina’s in het ritme kwam. En belangrijker, dat Ellman wel degelijk een rode draad door de gedachten laat lopen.

Terwijl onze hoofdpersoon in opdracht cakes en taarten aan het bakken is, denkt ze na over haar eigen ziekte, haar kinderen, haar ouders, haar lievelingstante en overpeinst ze haar leven als introvert persoon. Wij komen te weten dat echtgenoot Leo dé man van haar leven is, dat ze goed voor haar kinderen zorgt, dat ze nog steeds verdriet heeft om de vroege dood van haar ouders en het zichzelf nog steeds kwalijk neemt dat ze niet langer voor haar moeder gezorgd heeft.  Het persoonlijke leven van een vrouw in een tweede huwelijk met vier kinderen onthult zich pagina voor pagina voor de lezer. Ik kan niet beoordelen of ze meer dan normaal associeert, dat ze veel aan haar hoofd heeft lijkt wel de conclusie.

Ellman gebruikt bovendien de mogelijkheid om via de associaties aardig wat kritiek te geven op de Verenigde Staten van Amerika. Zo ageert zij tegen het gebruik van PFOA (Teflon, weet u wel?), ziet ze Trump liever vandaag dan morgen vertrekken en is het duidelijk dat ze het milieu een warm hart toedraagt. Onze hoofdpersoon denkt bovendien veel na over heel veel zaken en, omdat we haar gedachten lezen,  deelt ze al die kennis met ons.

Ik heb slechts één probleem met Ducks, Newburyport. Het is lang, zo’n 1200 pagina’s en eigenlijk had ik het voor de veertiende gelezen willen hebben. Dan wordt namelijk bekend of Lucy Ellman met dit kunststukje de Booker Prize gaat winnen. Ik heb het dan nog steeds niet uit. Ik wil namelijk de tijd nemen voor Ducks, Newburyport en ik ben pas op de helft. Ik heb even gespiekt of de roman tijdens de andere helft van vorm verandert, maar nee, het blijven de gedachtes van een vrouw onder het bakken.

Wat wel lijkt te veranderen is het intermezzo dat Ellman introduceert. Om de zoveel pagina’s gaan we namelijk van de menselijke moeder naar een bergleeuwin met welpen. Zij vertelt niet zelf het verhaal maar wij worden wel meegenomen in haar handelingen en besluiten, in de zorg voor haar welpen. Halverwege de roman lijkt het erop dat in de hoofdstukken met de leeuwin de mens prominenter naar voren gaat komen. De weg door haar jachtgebied, de auto’s die er overheen rijden, jagers maar ook mannen die op de leeuwin schieten. Ik ben benieuwd of de druk van de mens op de wereld via de leeuwin gaat toenemen en hoe dat zich gaat verhouden tot onze bakkende hoofdpersoon.

Ik kan nu dus nog niet zeggen hoe Ducks, Newburyport eindigt. Ik hoop wel dat Ellman een serieuze kans maakt op de Booker met deze lijvige roman. Ik vind de wijze waarop de rode draad en maatschappijkritiek in de chaos van onze hersenen zijn verwerkt zeer de moeite waard. Ik merk dat de hoeveelheid pagina’s en de hoeveelheid gedachtes en associaties die ik over me heen krijg me alleen maar stimuleren om verder te lezen. Dat had ik bij de start van deze roman echt nooit niet gedacht.  Niet voor iedereen vermoed ik, maar heb je behoefte aan zo’n roman waar je maandenlang elke dag een paginaatje of twintig van leest, dan is deze ideaal.



zondag 29 september 2019

Margaret Atwood || The Testaments



The Booker Prize Shortlist 2019

Stel dat ik op een onbewoond eiland had gewoond en deze roman was bij mij aangespoeld. Ik had deze dan gelezen zonder enige voorkennis, ik had niet geweten dat een eerdere roman van Atwood fenomenaal verfilmd was en dat een mogelijk vervolg van The Handmaid’s Tale alleen al om die reden veel aandacht zou krijgen. Ik zou dan ook niet weten dat de Booker Prize jury in alle wijsheid besloten had deze roman al te nomineren voordat die uit was, dat diezelfde jury zichzelf rechtvaardigde met allerlei loftuitingen over hoe geweldig The Testaments wel niet is, dat de hype al gestart was voordat iemand ook maar een woord gelezen had.

Ik had de roman dan waarschijnlijk met plezier gelezen en had na afloop gezegd ‘aardig, geen meesterwerk maar ook zeker niet slecht’.  Met alle voorkennis en alle hoge verwachtingen kan ik alleen maar concluderen dat Atwood een goede roman heeft opgeleverd maar zeker niet het meesterwerk is waar de Booker-jury op duidt. Een duidelijke kwestie van hype dus.

Wat ik leuk vind aan The Testaments is dat Atwood ogenschijnlijk een nieuw verhaal start. We zijn terug in Gilead maar we krijgen het verhaal over Gilead nu uit drie monden te horen: tante Lydia, Agnes en Daisy, woonachtig in Canada. Tante Lydia’s verhaal is redelijk schokkend. Het laat zien hoe een vrouw met een prachtige carrière als rechter door omstandigheden, enigszins geholpen door wat dreiging met marteling, overstag gaat en het zwaar-religieuze regime in Gilead helpt. Zij houdt een dagboek bij en via dit dagboek neemt zij ons mee in geschiedenis en toekomst van Gilead. Hoe die toekomst eruit ziet verklap ik natuurlijk niet. Het is makkelijk te oordelen over tante Lydia maar ik zou niet weten wat ik zou doen indien ik in haar schoenen had gestaan. Ik hoop dat ik in ieder geval over haar uithoudingsvermogen zou beschikken.

Agnes en Daisy, twee jonge meiden, groeien onder andere omstandigheden op en voegen daardoor twee verschillende perspectieven toe aan de roman. Ook zij kijken vanuit de toekomst terug naar het verleden en vertellen wat er is gebeurd. Hoe is het om te groeien in Gilead in de wetenschap dat je weinig keuzes hebt: tante, echtgenote, Martha (huishoudster) of handmaid? Agnes weet niet beter en lijkt zich te schikken in haar lot. Hoe is het om op te groeien in Canada en dagelijks beelden te krijgen van Gilead? Bijvoorbeeld omdat de zogenaamde Pearl Girls ook in de winkel van jouw ouders op zoek zijn naar naïeve, verloren zieltjes (vrouwelijke wel te verstaan). En wat doe je dan indien in beide gevallen jouw hele bestaan gebaseerd blijkt op een welbedoelde leugen?

The Testaments leest vlot. Laten we wel wezen, Atwood heeft al lang bewezen dat ze goed kan schrijven. De roman is goed opgebouwd met steeds verschillende hoofdstukken waarin de drie vrouwen hun verhaal vertellen en terugblikken naar verschillende periodes in het verleden.  De drie verschillende perspectieven maken dat veel kanten op natuurlijke wijze belicht worden. De spanningsboog wordt goed opgebouwd. Ik wilde naarmate de roman vorderde echt wel weten hoe het allemaal zou gaan aflopen. En ook daarvoor geldt, dat is een ervaren rot als Atwood wel toevertrouwd.

Tante Lydia is een keiharde vrouw; je leest haar verhaal met gemengde gevoelens. Het is het verhaal van een intelligente, hoogopgeleide vrouw die een keuze heeft gemaakt en binnen die keuze er het beste van maakt. Die weet hoe spelletjes gespeeld worden en niet schroomt om haar eigen spelletjes te spelen. Haar verhaal overtuigt het meeste. Zij komt goed uit de verf, haar overwegingen en acties zijn goed opgebouwd. Agnes en Daisy blijven een beetje clichés. Zonder al teveel te verklappen zijn zij het type ‘ik sta voor een moeilijke opgave, ik vind het lastig maar oké, voor het welzijn van de natie offer ik mij maar op'.  De roman kan niet zonder hen maar had wellicht een meesterwerk kunnen worden indien zij beter uitgewerkt waren. Nu blijven ze teveel op de vlakte.

En voor degenen die denken ‘maar onze Offred dan?’.  Hoe gaat het met haar in het vervolg op haar verhaal? Haar ontmoeten we niet, er is slechts de verwijzing naar haar en baby Nicole (een leuke verwijzing naar de serie) die ze Gilead uitgesmokkeld heeft. En dat maakt de roman eigenlijk wel zo verfrissend en eigenwijs: hoezo verwacht iedereen dat ik verder ga met Offred? Ik doe lekker waar ik zin in heb!

Kan ik The Testaments aanraden? Tuurlijk, ik heb de roman met plezier gelezen en werd steeds meer meegenomen in de spanning. Ik wilde echt wel weten hoe het afliep. Is The Testaments het meesterwerk dat sommigen er van maken? Nee, absoluut niet. Had de roman genomineerd moeten worden voor de Booker Prize? Nee, andere romans hadden meer recht gehad op een plek op de longlist, meerdere schrijvers op de longlist hadden Atwoods plek op de shortlist verdiend. De roman is zeker de moeite van het lezen waard maar stel je hoge verwachtingen bij, anders word je zwaar teleurgesteld.


zondag 22 september 2019

Bernardine Evaristo || Girl, Woman, Other





Booker Prize Shortlist 2019

Evaristo heeft Girl, Woman, Other vernuftig opgebouwd. Alle vrouwelijke hoofdpersonen zijn op één of andere manier familie of bevriend. De roman is opgedeeld in delen die elk gewijd zijn aan een trio: vaak moeder, dochter, soms lerares, leerling, soms vriendin of geliefde. Alle hoofdpersonen blijken uiteindelijk via familie, vrienden of bekenden een rol te spelen in elkaars leven.

Centraal thema: zo goed als alle vrouwen in de roman hebben een donkere huidskleur, allemaal hebben ze door hun afkomst extra hun best moeten doen om te slagen in het leven. De één wat meer dan de ander, de één wat meer eigen keuze dan de ander.

Evaristo laat ons kennismaken met een grote verscheidenheid aan vrouwen. De roman start met Amma, een regisseur die na jaren in kleinere theaters aan haar oeuvre te hebben gewerkt, nu eindelijk de kans krijgt om in een gerenommeerd theater een stuk te regisseren. Niet het meest conventionele stuk overigens, het draait om Afrikaanse lesbische strijders eeuwen geleden. Via Amma stappen we daarna in een wereld van vrouwen met een donkere huidskleur, van oud tot jong.

De leefwereld van deze vrouwen verschilt enorm. Van de boerin met een Ethiopische vader die er niet over peinst haar geliefde boerderij te verlaten tot haar gendervrije kleinkind Morgan (geboren Megan), van regisseur Amma tot haar vrijgevochten vriendin Dominique en haar conventionele vriendin Shirley. De één organiseert festivals voor vrije vrouwen, de ander werkt als lerares op een middelbare school en haalt haar levensdoel uit de enkele scholier die meer wil in het leven. Van de scholier die na een hartverscheurend incident in haar jeugd eindigt als succesvol bankier (maar wel eentje die bij elke nieuwe ontmoeting met een cliënt de verwachtingen bijgesteld ziet worden) tot haar vroegere schoolvriendinnetje die op haar 21e al drie kinderen van verschillende vaders heeft maar dan zichzelf tot orde roept en carrière maakt in de winkel waar ze werkt.

Evaristo laat ons zien welke invloed huidskleur en geslacht op ons leven kunnen hebben, maar ook welke rol onze eigen persoonlijkheid speelt. Gegeven het feit dat Amma en Shirley uit eenzelfde milieu komen, naar dezelfde scholen gaan en dezelfde voorbeelden hebben, leiden ze totaal verschillende levens. Morgan en haar levensgezel voelen zich allebei niet thuis in hun lichaam maar maken totaal verschillende keuzes. Of wat te zeggen van de Egyptische studente die eigen vrijheid minder belangrijk vindt dan het luxe leventje dat haar rijke ouders haar bieden. Of haar vriendin, een Somalische die vol overtuiging een hoofddoek draagt maar dan wel extreem opgeblingd.

De belangrijkste boodschap die ik uit Girl, Woman, Other haal is dat bepaalde groepen met een achterstand beginnen in het leven maar dat succes uiteindelijk voor een belangrijk deel ook van jezelf afhangt. De enige witte vrouw in de roman, een arme boerendochter wier afkomst bepaald niet garant staat voor een succesvolle carrière, biedt eenzaam tegenwicht. Zij ziet er dan misschien uit als een blozende deern, dat wil niet zeggen dat haar leven probleemloos verloopt. Integendeel.

Een klein probleem dat ik heb met Girl, Woman, Other is de zware verwachting die er als een deken overheen ligt: het is bepaald geen eenvoudige taak om een ‘zwarte’ vrouw te zijn in de wereld van Evaristo. Haar hoofdpersonen moeten nogal wat. Op hun manier succesvol zijn, op hun manier van betekenis zijn voor de ‘zwarte’ persoon. Zo heel af en toe hoorde ik van die typisch Amerikaanse filmmuziek in mijn hoofd, van zo’n film waarin iemand na heel veel ontberingen te hebben geleden natuurlijk toch overwint.

Evaristo schrijft niet conventioneel; haar zinnen combineren poëzie en stream of consciousness. Omdat ze gelukkig goed schrijft en formuleert, zuigt deze unieke schrijfstijl je de roman in. Het maakt ook dat de zwaarte van de roman gecompenseerd wordt door de lichtheid van de stijl. Ik vond het na een eerste aarzeling (een behoorlijke pil in stream of consciousness, nee toch!) prima werken.

Ik weet niet of Girl, Woman, Other voor iedereen is. Daarvoor is het zendingsgehalte misschien net iets te hoog. Zodra je vergeet dat Evaristo zelf veel belang hecht aan geslacht en huidskleur en haar hoofdpersonen vooral ziet als mensen dan heeft ze een geweldige groep personen neergezet. Vol liefde en emotie. Ik weet niet of Girl, Woman, Other de Booker in de wacht gaat slepen, ik weet wel dat ik de roman met veel plezier gelezen heb.




zondag 15 september 2019

Kevin Barry || Night Boat to Tangier



Booker Prize Longlist 2019

Ik wist niet precies wat ik moest verwachten van Night Boat to Tangier, een roman over twee Ierse kleine criminelen die iets vaags doen in Algeciras. Ik werd verrast door een roman over verknipte vriendschap en liefde, over een leven bepaald door drugs en drugshandel, over geen oog meer hebben voor de werkelijkheid. En alweer een roman met lyrisch taalgebruik genomineerd voor de Booker.

Hoofdpersonen Charlie en Maurice zijn in Algeciras, Spanje. Ze hopen daar de verdwenen dochter van Maurice, Dilly, te vinden. Ze geloven dat ze samen met Ierse ‘travellers’ reist; ze bedreigen de ‘travellers’ die ze bij de haven ontmoeten. Het lijkt er eerst op dat ze net aangekomen zijn na een nieuwe aanwijzing, langzamerhand blijkt dat ze al geruime tijd elke dag in de haven speuren naar Dilly. Het wordt ook steeds duidelijker dat ze vooral hard blaffen maar niet meer bijten.

Terwijl ze wachten, neemt Barry ons mee in hun levensverhaal. Hij springt op en neer in de tijd en van Londen naar Spanje en Ierland om hun verhaal te vertellen. En wat is het een droevig, melancholisch verhaal. Beide mannen zijn kleine criminelen die dapper geprobeerd hebben hun slag te slaan in de drugshandel. Het grote geld dat ze verdiend hebben ging op om stommiteiten en veel drugs.

Charlie en Maurice komen allebei uit milieus die je bijna voorbereiden op een leven in de misdaad. Een leven waar zij ook uitstekend geschikt voor bleken: altijd gespannen, snel beledigd, vooral op zoek naar de grote knaller, niet bereid hard te werken voor hun inkomsten. Ze zijn geboren misdadigers. Misdadigers die niet in staat blijken om te gaan met hun persoonlijke demonen en niet weten wat ze aan moeten met hun angsten.

Beide mannen houden van dezelfde vrouw: Cynthia. De echtgenote van Maurice, de minnares van Charlie. Zij gaat eerst mee in de plannen om snel veel geld te verdienen, ze is net zo verslaafd aan drugs als haar echtgenoot, ze houdt niet eens op met gebruiken wanneer ze zwanger is. Pas later realiseert zij zich dat ze haar dochter een kans op een ander leven moet bieden. Of haar dat is gelukt laat ik aan jullie over. Laten we het erop houden dat ze uiteindelijk in Algeciras komt opdagen.

Barry is een ware woordkunstenaar. Maurice en Charlie strooien met prachtige zinnen en woorden, die wel passen bij hun aard, alsof het niets is. Tegelijkertijd laten hun conversaties zien dat ze bepaald zielig geworden zijn. Ze zijn teveel kwijt geraakt, hun vriendschap is het enige dat hun nog rest. Ze zijn verdoemd om samen oud te worden. Night Boat to Tangier is tegelijkertijd grappig en in en in triest. Ondanks het feit dat Charlie en Maurice bepaald geen lievertjes waren, krijg je toch medelijden met ze. Hun leven slipt door hun vingers, ze zijn hulpeloos en niet in staat om hun leven weer een positieve draai te geven.

Barry neemt ons mee in de wereld van kleine drugdealers die de straten van achterbuurten onveiig maken en het type bar bezoeken dat jij en ik angstvallig vermijden. De haven in Algeciras is één en al troosteloosheid. Van de mensen die aankomen uit Tangier, degenen die er juist voor de drugs naartoe willen, van Charlie en Maurice die wanhopig op zoek zijn een meisje en een leven. Waarlijk geweldig.


.

zondag 8 september 2019

Erin Ruskovich || Idaho

Idaho is een sfeervolle roman over toekomst en verleden van een echtpaar. Zij, Ann, is zijn tweede echtgenote; hij, Wade, dementeert in een razend tempo. Zijn eerste echtgenote Jenny heeft hun jongste dochter vermoord, de oudste is weggevlucht en nooit meer teruggevonden.

Hoewel de moord een belangrijke rol speelt in de roman is het niet waar die om draait. Idaho gaat vooral om leren leven met pijn, verdriet en ziekte. Wade verliest in een razend tempo zijn herinneringen, Jenny moet ermee leren leven en Ann realiseert zich maar al te goed dat zij voor Wade de herinnering aan zijn dochters June en May levend moet houden. Elke keer dat hij iets vergeet, voelt zij de verantwoordelijkheid om te onthouden.

Ruskovich vertelt haar verhaal niet lineair, zij springt door de tijd. Zij wisselt bovendien regelmatig van perspectief; dat van Ann, dat Ann die zich verplaatst in de twee jonge meisjes, dat van Jenny en celgenote Elisabeth. Door deze opbouw verstevigt zij de verhaallijn en houdt ze de aandacht van haar lezer lang vast. Desondanks was de roman gebaar geweest bij iets minder pagina’s, iets minder uitstapjes naar bijzaken. Hoofdstukken waarin we opeens vanuit het perspectief van een bloedhond kijken of waarin een vroegere leerling van Ann zijn verhaal doet leiden alleen maar af, ze voegen niets toe.

Ruskovich heeft een mooie, bijna poëtische vertelstijl die mooi past bij het verhaal en de omgeving waarin ze het plaatst: een staat met veel natuurschoon maar wel afgelegen en eenzaam. Het huis van Ann en Wade bijvoorbeeld is zo goed als onbereikbaar in de winter.

Waarom Jenny haar dochter May vermoordt, we komen er nooit achter. Het doet er ook niet toe. In Idaho draait het om wat er vervolgens gebeurt. De poging die zowel Wade als Jenny doen om hun levens weer op te pakken. Wade die contact zoekt met zijn vroegere pianolerares en verliefd op haar wordt, Jenny die zich in de gevangenis eerst jaren isoleert en dan langzaam maar zeker zich openstelt voor Elisabeth. Dochter June keert nooit terug, ook met dat verlies moeten ze leren leven.

Idaho is een mooie roman over verdriet en tegelijkertijd hoop. Ach, Ruskovich had iets beter kunnen schrappen maar dat is een klein detail.


zondag 1 september 2019

Sharlene Teo || Ponti

Ponti is de afkorting voor Pontianak, een bloeddorstig monster dat de campongs in Singapore onveilig maakt. Een regisseur heeft er drie films over gemaakt, die hebben inmiddels cultstatus bereikt. Net als hoofdrolspeelster Amisa, een koele afstandelijke schoonheid. Een remake van Ponti is in de maak.

Teo heeft haar roman in drie verschillende tijdzones geplaatst: de jeugd en de jaren die leiden tot Amisa’s rol in Ponti, de pubertijd van haar dochter Szu en het heden waarin Szu’s voormalige beste vriendin Circe de remake publicitair moet begeleiden.

Szu lijdt duidelijk onder de pubertijd. Ze is verlegen, gewoontjes, doet af en toe bepaald vreemd en als ze intelligent is dan komt dit niet naar voren uit haar cijfers. Het is ook duidelijk dat haar moeder niet overstroomt van liefde en affectie (als ze die al heeft). Szu’s ouders zijn gescheiden. Szu moet haar leven voor een belangrijk deel uitzoeken, hooguit geholpen door tante Yunxi, een vreemde dame die samen met Amisa seances doet in hun huis.

Amisa’s kilte wordt voor een deel verklaard in de hoofdstukken die over haar gaan. Zij is altijd degene geweest die afweek, die nooit echt iets om mensen leek te geven. Met één grote uitzondering: ze was dol op haar jongere broertje Didi. Met een huwelijk op jonge leeftijd als enige vooruitzicht vlucht Amisa naar de grote stad. Daar wordt duidelijk dat Amisa het type mens is dat nooit echt gelukkig zal zijn. Moederschap is teveel voor haar, vooral met een dochter die zo gewoontjes is.

Szu is een typische puber die opgroeit in omstandigheden die het voor haar nog moeilijker maken contact te krijgen met de andere meisjes in haar klas. Wanneer een drama zich voltrekt, is Circe haar steun en toeverlaat.

Circe is tot nu toe een goede vriendin geweest. Zij groeit op een in een gemiddeld, gelukkig gezin zonder grote problemen. Zij lijkt de aangewezen persoon om Szu te helpen. Zij kiest er echter op een gegeven ogenblik voor om afstand te nemen van Szu. Ze wendt zich tot de andere klasgenoten, de verschillen tussen haar en Szu nemen toe. Het drama in Szu’s leven zorgt niet voor verdere verdieping van hun vriendschap maar juist voor afstandelijkheid.

Jaren later blijkt juist Circe degene die minder is gegrond dan men had mogen verwachten. Ze heeft net de jarenlange relatie met haar vriend verbroken, deelt weer een appartement met iemand en vraagt zich af waar ze mee bezig is. De remake van Ponti duwt haar met het neus op het feit dat ze een beslissende rol gespeeld heeft in het instorten van Szu. Helemaal op het laatst krijgen we een glimp uit het leven van Szu: zij leidt een normaal leven met man en kind. Een mooie verwijzing naar het feit dat mensen nu eenmaal anders omgaan met wat ze in het leven voor de kiezen krijgen.

Ponti is een mooie, goed geschreven roman. Niet alleen Amisa, Szu en Circe worden vakkundig tot leven gewekt, ook de drukte in Singapore en het leven daar is prachtig beschreven. Een aanrader.



zondag 25 augustus 2019

Max Porter || Lanny


Booker Prize Longlist 2019

Het daadwerkelijke verhaal is het niet het allerbelangrijkste in Lanny. De roman draait om relaties, vriendschappen, leven in een kleine dorpsgemeenschap, de waarheid over de beperktheid van je leven onder ogen zien, de angst om iemand die je liefhebt te verliezen. En nog belangrijker: Lanny draait vooral om prachtige taal. Laat daar geen misverstand over bestaan: Max Porter schrijft als geen ander.

Een korte samenvatting: Lanny’s ouders zijn verhuisd naar het platteland. Hij rijdt elke dag in zijn dure auto naar zijn werk, zij blijft thuis en doet een dappere poging een thriller te schrijven. Lanny gaat naar school en bezoekt regelmatig de excentrische dorpsberoemdheid, kunstenaar Pete. Op een dag verdwijnt Lanny, een kind met een rugzakje. Op dat moment wordt de relatie van zijn ouders op de proef gesteld, komen alle vooroordelen over Pete naar boven en wordt ‘nabuurschap’ daadwerkelijk getest.

Porter introduceert ook een mythisch element: Dead Papa Toothwort, een schepsel dat in de buurt van het dorp leeft en al lopend van vorm verandert: hij gebruikt alles wat hij tegenkomt, dopjes van flessen, bladeren, modder … Dead Papa Toothwort herkent Lanny als een gelijkgestemde, hij zoekt naar zijn stem in de kakofonie van geluiden die uit het dorp tot hem komen. Sommige dorpsbewoners geven hem de schuld wanneer Lanny verdwijnt.

Porter schrijft met grote klasse. Hij creëert nieuwe verbluffende woordcombinaties, hij speelt met de opmaak. De kakofonie van dorpsstemmen zie je als cursieve woorden die in bochten over de pagina dansen; wanneer hij zich opwindt worden de woorden dikker afgedrukt en lopen de regels dwars door elkaar heen. Het effect is betoverend.

In het eerste deel van de roman krijgt elke hoofdstuk de naam van de persoon uit wiens perspectief dan geschreven wordt. In het tweede deel, nadat Lanny is verdwenen, verandert het perspectief met elke paragraaf, de paragrafen worden aan elkaar gekoppeld met plustekens. De  lezer moet voortdurend alert blijven op wisselingen en goed kijken uit wiens perspectief nu geschreven wordt. Ook introduceert Porter nu het perspectief van dorpsbewoners. Dan wordt duidelijk hoe bevooroordeeld en veroordelend de dorpsbewoners echt zijn.

Lanny is soms poëtisch en liefhebbend, soms hard en wreed, soms magisch. Porter combineert het met gemak. Tegen het einde lopen realiteit en mythe in elkaar over. Het is niet langer mogelijk de twee van elkaar te onderscheiden: dagelijkse werkelijkheid en de mythische droomwereld van Dead Papa Toothwort zijn één geworden.

Lanny verdient het om langzaam gelezen te worden om zo lang mogelijk van alle mooie woordcombinaties en zinnen van Porter te genieten. Om je te verbazen over de perfecte manier waarop perspectief en opmaak elkaar versterken, over de mooie manier waarop realiteit en mythe een nieuwe wereld scheppen. Eentje die past bij de pure jongen Lanny. Lanny is een prachtige roman, die plek op de Booker Longlist is meer dan terecht.




zondag 18 augustus 2019

Jeanette Winterson || Frankissstein



Booker Prize Longlist 2019

Frankissstein is bepaald geen conventionele roman. Winterson combineert op geraffineerde wijze meerdere verhaallijnen om zo haar punt te maken: kunstmatige intelligentie is een stap voorwaarts voor de mensheid maar ook eentje omringd met vele kritische vragen en ethische dilemma’s.

Verhaallijn één is Mary Shelley die op het punt staat haar beroemde roman te schrijven: Frankenstein. We worden meegenomen naar Zwitserland waar de Shelleys en Lord Byron verblijven. Een verhaal van majestueuze armoede, van vermaarde dichters die vrouwen als de inferieure versie van de mens zien. We krijgen bovendien een kijkje in de keuken vna het creatieve proces, de manier waarop het idee van de roman, de creatie van een monster, vat krijgt op Mary’s leven.

Verhaallijn twee is Ry, de transgender die de beroemde wetenschapper op het vlak van kunstmatige intelligentie Victor bijstaat door hem te voorzien van ledematen uit het anatomische lab. Die ledematen blijken een tamelijk sinistere rol te spelen in Victors experimenten met kunstmatige intelligentie. Voor hem is kunstmatige intelligentie de oplossing voor al onzer problemen, hij negeert de ethische dilemma’s.
Victor is een imposante persoonlijkheid, Ry is volledig weg van hem. Victor op zijn beurt wordt tegelijkertijd aangetrokken en afgestoten door Ry. Hoe ga je om met iemand die noch man noch vrouw wenst te zijn? Die op een bepaalde manier al de toekomst is?

Ook commerciële en religieuze aspecten van kunstmatige intelligentie komen aan de orde. Journaliste Polly is op zoek naar dé primeur die haar carrière kan maken, handelaar in geavanceerde sexpoppen Ron laat de wat schimmige kant van de ontwikkeling zien, Claire is op zoek naar religieuze waarheid (en draait vrolijk met alle winden mee). Ron met al zijn ongepolijstheid voegt een beklemmend aspect aan de discussie over kunstmatige intelligentie toe: tot hoe ver willen we gaan?

Verhaallijn drie is Victor Frankenstein, Mary Shelley’s hoofdpersoon, tevergeefs op zoek naar zijn monster. Eindigend in een Victoriaanse psychiatrische kliniek. In zijn korte maar essentiële verhaal lopen waarheid en fantasie door elkaar. Is Frankenstein inderdaad gek geworden door zijn eigen verhaal over het scheppen van leven of zwerft zijn monster echt over deze wereld rond?

Kent Frankissstein zwakke plekken? Ik zou kunnen zeggen dat de hoofdpersonen weinig karakterontwikkeling vertonen. De vrouwelijke en transgender hoofdpersonen leveren emotie en empathie, de mannen tonen vooral een ernstig gebrek aan. Het gebrek aan karakterontwikkeling ondersteunt de roman echter prachtig. Het voegt namelijk een laag toe aan de discussie over wat we moeten met emoties en empathie in een wereld waarin robots domineren. Winterson heeft haar hoofdpersonen bovendien behoorlijk goed gekozen. Ik zag de dichters, Victor of Ron zonder enig probleem zo voor me. Net als Mary, Ry en Claire, met dank aan een leven lang tv en films kijken.

Frankissstein intrigeert, ik heb van elke minuut genoten. Ik vergeef  het Winterson dat ze wat kritischer is naar haar mannelijke hoofdpersonen dan naar haar vrouwelijke, ze maken het er af en toe tenslotte ook naar. Ik vond de manier waarop ze de verhaallijnen mengde knap gedaan, ik was blij dat het einde geen enkel definitief antwoord op welk ethisch dilemma dan ook geeft. Ik vond Mary en Ry (afkorting voor Mary) geweldig, ze vertegenwoordigen allebei hun eigen tijd op een prachtige manier.

Frankissstein is geen eenvoudig boek dat je snel even tussendoor leest. Winterson heeft het doorspekt met quotes uit boeken en romans, ze vermijdt filosofische betogen niet. Ze vraagt om aandacht met elke verandering van verhaallijn. Alles samen maakt Frankissstein tot een intrigerende roman.


zondag 11 augustus 2019

Elif Shafak || 10 Minutes 38 seconds In This Strange World



Booker Prize 2019 Longlist

Op het moment dat de roman start is hoofdpersoon Tequila Leila al dood. Ze is ‘s nachts vermoord, haar lichaam zal snel ontdekt worden. Haar bewustzijn is nog 10 minuten en 38 seconden aanwezig. In die 10 minuten en 38 seconden leren wij Leila en haar beste vrienden kennen.

Shafak neemt ons mee naar Leila’s jeugd (ze heette toen nog Leyla) en het misbruik dat leidt tot haar vlucht naar Istanbul. Dat haar oom incest pleegt, wordt door de vingers gezien; dat zij nu bezoedeld is wordt haar aangerekend. Leila’s hoop op een beter leven blijkt al snel te optimistisch: ze belandt snel in de prostitutie. Leila accepteert haar leven en probeert er het beste van te maken. Haar goede vrienden D/Ali, Sinan, Nalan, Jameelah, Zaynab and Humeyrah dragen in belangrijke mate bij aan haar welzijn. Niet de meest voor de hand liggende goede vrienden zoals Shafak in de aan hen gewijde hoofdstukken zal onthullen.

In tien minuten en 38 seconden passeren Leila’s jeugd in Van en haar eerste ontmoetingen met haar vrienden de revue. Zodra ze aan een vriend denkt, schakelt Shafak om naar die persoon. Zijn / haar jeugd en hun leven in Istanbul. Je kunt ervan uitgaan dat ze bepaald geen middelmatige typetjes zijn. De transgender, de mishandelde echtgenote, de helderziende kleine persoon of Leila’s jeugdvriendje: ze hebben allemaal geleden en proberen iets van hun levens te maken. Eén ding wordt in ieder geval zeer duidelijk in die 10 minuten en 38 seconden: Turkije is bepaald niet de plek waar je wilt wezen indien je niet die normale, onopvallende, plichtbewuste burger bent.

Shafak confronteert haar lezers met misbruik, pijn, verdriet en onrechtvaardigheid. En met mensen die proberen het beste van hun levens te maken, ondanks alle moeilijkheden die zij ervaren. Ondanks het feit dat ze niet passen in een Turks ideaalbeeld. Ze accepteren wat er in hun situatie mogelijk is. Ze overleven en nemen gewelddadigheden door politie gericht op hun professie of staat van zijn mensmoedig op de koop toe. In Shafak's roman blijven ze prototypen. We lezen wel wat hen heeft gemaakt tot wat zij zijn, verdere verdieping van hun persoonlijkheden blijft uit. Zij belichamen een bepaald maatschappelijk onrecht.

Nadat de minuten en 38 seconden zijn verlopen, verspringt de aandacht van Leila naar haar vrienden. Zij zijn diepbedroefd door haar moord en door het feit dat haar familie haar een fatsoenlijke begrafenis ontzegd heeft. En vastbesloten om dat laatste recht te zetten. Pas tegen het einde keert Leila weer terug, in een staat van totale rust. Ik zal niet onthullen hoe haar vrienden dat voor elkaar krijgen, dat mogen jullie zelf ontdekken.

Eén van de redenen dat je 10 Minutes 38 Seconds in This Strange World absoluut moet lezen is Shafak’s talent om te schrijven. Ik ben in Turkije en Istanbul geweest en haar taal, haar keuze voor woorden maakt dat de geluiden, geuren en beelden van dat prachtige land en die geweldige stad zo ongeveer van de pagina’s afspringen. Je kunt Turkije in haar boek bijna aanraken, ruiken en voelen door haar kleurrijke beschrijvingen en beelden. Door haar woorden belandde ik weer in land en stad.

Een absoluut minpunt van de roman is de neiging van Shafak om bombastisch, belerend en zelfs moralistisch te worden op het moment dat zij beschrijft hoe de maatschappij omgaat met mensen die er zogenaamd niet in passen of thuishoren. Er komen gedachten in de hoofden van de groep vrienden op die beter thuis zouden horen op de ons welbekende tegeltjes met spreuken. Het verschil met de kleurrijke taal en beelden is dan groot. Gelukkig wegen de weelderige taal en de tragi-komische gebeurtenissen in het tweede deel van de roman op tegen de drakerige toon van de preken.

Ik snap dat Elif Shafak is genomineerd voor de Booker Prize 2019. Zij heeft een gewaagde roman geschreven die onrecht in de wereld met kleurrijke taal en beelden aanklaagt. Tegelijkertijd word je door diezelfde taal en beelden een beetje verliefd op die bepaald niet perfecte wereld. Moet ze winnen? Nee, daarvoor zijn de hoofdpersonen te ééndimensionaal en is het preekgehalte net iets te hoog.




zondag 4 augustus 2019

Liane Moriarty || Nine Perfect Strangers

Voordat ik echt start met de verantwoorde, zware Booker Prize literatuur heb ik mijzelf een uitstapje gegund naar Nine Perfect Strangers. Niet bepaald literatuur met een hoofdletter L maar wel met een diepere betekenis en een serieuze ietwat vileine ondertoon.

Moriarty neemt ons mee naar de Australische outback, naar een resort. Negen mensen zijn er naar afgereisd en kijken uit naar een levensveranderende ervaring. Ze kunnen niet bevroeden dat dit maar al te waar is. In tegenstelling tot wat ze dachten en hoopten krijgen ze niet de kans *om lekker te relaxen en te genieten van de rust, ze worden onderworpen aan steeds vreemder wordende behandelingen (die ik natuurlijk niet zal verklappen). Door die behandeling behoorlijk te overdrijven duwt Moriarty ons op redelijk ongedwongen wijze met de neus op het feit dat wij Westerlingen zo af en toe wel rare dingen doen om aan onze dagelijkse realiteit te ontsnappen. En er nog voor betalen ook.

De hoofdpersonen in Nine Perfect Strangers zijn lekker dik aangezette wandelende clichés. Ze doen keurig wat wij van hun typetje verwachten en ondertussen schuurt het wat. Je kunt wel hooghartig denken ‘wat ze nu toch accepteren’ maar het is maar de vraag wat wij zelf in hun omstandigheden zouden doen. Het scheelt dat ze allemaal, zelfs de hysterische eigenaresse van de resort, wat puntjes hebben waardoor je ze toch eigenlijk wel graag mag. Ze lijken nu eenmaal net op ons

Gelukkig is Moriarty bepaald geen brave schrijfster, haar scherpheid voegt altijd net een rauw randje toe aan wat ze schrijft. Haar vileine woorden en gedachten maken dat haar romans, ook deze, niet ten ondergaan in de grote karakterloze massa. Moriarty is gelukkig niet van de zoetsappigheid.

Ik vind de wijze waarop Moriarty een heldere boodschap kan toevoegen aan een vlot geschreven amusante roman geweldig. In Big Little Lies kwamen mishandeling en vrouwelijke kracht netjes bij elkaar, in deze roman is het de boodschap dat we ervoor moeten waken dat we niet teveel van onszelf afdrijven. Dan kan het wel eens heel erg misgaan.

Moriarty zal niet snel de Booker of de Women’s Prize winnen. Dat doet niet af aan het feit dat ze pittige romans levert die een serieuze boodschap met een ietwat vileine glimlach brengen. En die bovendien een uitstekende basis blijken voor geweldige tv-series.



zondag 28 juli 2019

Kirsty Logan || The Gloaming

The Gloaming is een poëtische roman over een familie op een eiland. De ouders een merkwaardig duo: een boxer en een prima-ballerina; de dood van hun jongste, Bee, bepaalt het verdere levens van ouders Peter en Signe en hun twee dochters Islay en Mara.

Peter en Signe zijn ooit naar het eiland verhuisd met de bedoeling de enorme villa die zij hebben gekocht om te toveren tot een hotel. Het eiland is klein, er wonen al generatie lang enkele families, zo af en toe landt er een verdwaalde toerist. Voor de drie kinderen is het eiland een soort paradijs, ze kunnen er naar hartenlust ronddwalen en de omgeving verkennen. Ondertussen lijkt de verbouw van de villa nauwelijks te vorderen, Peter blijkt niet echt een klusser. Dan verdrinkt Bee en veranderen de levens van zijn familieleden.

Islay verlaat het eiland en start een zwervend leven van stad naar stad. Mara blijft achter en wordt de steun en toeverlaat van haar ouders; ze verdient geld in de lokale pub. Ze constateert al snel dat haar ouders niet in staat zijn de dood van Bee te verwerken. Signe gelooft dat Bee ooit terug zal komen en probeert alles te houden zoals het was op de dag van zijn dood, Peter vertraagt. Hij wordt met de dag langzamer.

Gegeven Peters verleden als boxer kun je concluderen dat deze carrière hem nu parten speelt. De klappen tegen zijn hoofd lijken te hebben geleid tot hersenletsel. In The Gloaming is dit een te simpele conclusie. De eilandbewoners verlangzamen en verstijven namelijk allemaal tegen het einde van hun leven. Wanneer dit proces bijna voltrokken is, lopen zij in een soort ceremonie naar een hoge klif op het eiland en veranderen daar in een rots. Het lot van iedereen die het eiland nooit verlaat, die niet in is voor enige vorm van verandering.

Je kunt dit natuurlijk als een soort poëtische variatie op de dood zien, de symboliek lijkt ook overduidelijk: Blijf op het eiland, verander niet, stel je niet open voor nieuwe zaken en je verstijft letterlijk en figuurlijk. Ook Peter en Signe.

Mara lijkt in eerste instantie veroordeeld om op het eiland te blijven en voor haar ouders te zorgen. Dan ontmoet zij Pearl met wie zij een gepassioneerde relatie begint. Pearl treedt op als zeemeermin en reist de hele wereld om. Zij helpt Mara die na de dood van Bee bang geworden is voor water over haar angst heen. Zij zorgt er bovendien voor dat Mara eindelijk aan zus Islay vraagt om terug te komen naar het eiland. Zij deinst ervoor terug om alleen te moeten toezien hoe Peter en Signe langzaam maar zeker verstijven. Uiteindelijk blijft een van de twee zussen achter op het eiland, ook zij voelt sloomte haar lichaam overnemen.

Logan wisselt mooi tussen perspectief van de zussen en moeder Signe, zij springt in tijd tussen de prille liefde tussen boxer en ballerina, naar hun eerste jaren samen en daarna hun langzame toeleven naar het einde. De hoofdstukken hebben geen nummers maar namen, hetzij uit het Schots of uit de wereld van het ballet. Met name de persoon Mara krijgt de kans om te groeien van klein meisje tot volwassen vrouw die volwassen keuzes maakt. De andere personages blijven ietwat steken in oppervlakkige kenmerken.

De sfeer van water, mist en afzondering voegt een extra mythisch tintje toe aan de roman die prima past bij de verhaallijn van al dan niet kunnen omgaan met verdriet, bij al dan niet kiezen voor traditie of juist voor vernieuwing.

The Gloaming is een goed geschreven roman met een consequente verhaallijn. Het is geen roman die je volledig van je sokken blaast maar absoluut de moeite waard, mits je houdt van dat vleugje poëzie en mythe.


zondag 21 juli 2019

Akwaeke Emezi || Freshwater



Longlist Women’s Prize of Fiction 2019

Emezi verloochent haar Nigeriaanse afkomst niet. Zij neemt haar lezers mee in het geloof dat iemand bezeten kan zijn door een god, een heel oude pre-christelijke God in de vorm van een slang in dit geval. Haar kinderen nemen het lichaam van mensen in beslag in de tijd die ze nodig hebben om volwassen te worden, hun dood bevrijdt hen. In het geval van de hoofdpersoon gaat er iets mis: de godenkinderen blijven achter in haar lichaam en nemen haar leven over.

In de Westerse wereld zouden we constateren dat de Ada (Emezi noemt de echte naam van de hoofdpersoon nooit, de goden die haar lichaam bezetten durven die naam niet uit te spreken en noemen haar de Ada) met dank aan incestervaringen meerdere persoonlijkheden heeft en zichzelf verwondt en uithongert om haar pijn weg te nemen. Ook de Ada zelf gelooft heilig in het feit dat er goden in haar lichaam wonen. Eentje daarvan is promiscue en geniet van heftige seksuele ervaringen. Zelfs wanneer de Ada daadwerkelijk verliefd wordt, neemt deze God haar plek in wanneer ze met haar geliefde slaapt. Zelf kan ze de fysieke handeling niet aan.

De Ada komt uit een christelijk milieu, desondanks accepteert ze de traditionele uitleg dat ze bezeten is door goden. En dwarsboomt op die manier de pogingen om zich door een psychiater te laten behandelen. De stemmen van de goden blijken dan steeds zwaarder te tellen dan de nuchtere uitleg van de psychiater.

Hoe dan ook wat dan ook, wat je ook gelooft, Freshwater geeft een ijzingwekkend beeld van een jonge vrouw die door mannelijke familieleden al op jonge leeftijd misbruikt is en zwaar getraumatiseerd is. Noem het een goddelijke stem of een extra persoonlijkheid, de realiteit is dat de Ada zwaar ongelukkig is en het trauma uit haar jeugd niet kan verwerken. Het feit dat ze een afstandelijke vader heeft, dat haar moeder uit pure frustratie haar gezin verlaat om in Dubai te gaan werken, dat haar vrienden het ook niet altijd even goed met de Ada voor hebben, helpt allemaal niet.

Freshwater is gelukkig niet zo’n roman die het alleen moet hebben van een ijzingwekkend thema, Emezi is daarnaast ook een getalenteerd schrijfster die prachtig formuleert en haar roman zo heeft gestructureerd dat de opzet en volgorde van de hoofdstukken de verhaallijn optimaal ondersteunen. Het zou kunnen dat de roman voor sommige mensen te extreem is, te buitenissig, het onderwerp is daarnaast zoals gezegd ook bepaald niet makkelijk. De pijn van de jonge getraumatiseerde vrouw springt van de pagina’s af. Geen makkelijk leesvoer maar ik was onder de indruk van Freshwater.



zondag 14 juli 2019

Jenny McCartney || The Ghost Factory

Jenny McCartney neemt ons mee terug naar een tijd dat Belfast werd gedomineerd door de oorlog tussen Protestanten en Katholieken. Her hoofdpersoon Jackie is één van de vele onschuldige slachtoffers van een gewelddadige botsing tussen opvattingen waarvan ook misbruik wordt gemaakt door criminelen. Zij gebruiken het godsdienstige conflict om hun buren en naasten verder te onderdrukken.

The Ghost Factory wordt verteld door Jackie, hij kijkt terug naar de tijden van geweld waarin je nooit wist wat er mis kon gaan. Hij kijkt ook terug naar vriendschappen, naar het belang van familie. De roman begint met twee gebeurtenissen die zijn leven beïnvloeden: de dood van zijn vader, met als neveneffect het feit dat zijn ongetrouwde tante bij hem intrekt om voor hem de zaak te zorgen. En, in de tweede plaats, de zware mishandeling van zijn beste vriend Titch. Hij is zo stom geweest de verkeerde persoon kwaad te maken en moet dat bekopen met zwaar letsel. Uiteindelijk zorgt dit er voor dat ook Jackie zwaar mishandeld wordt en Belfast moet verlaten.

Jackie verhuist naar Londen maar realiseert zich al snel dat Belfast hem niet loslaat. De conflicten spelen zich weliswaar daar af maar ze zitten ook nog in zijn hoofd. Met de kennis van nu is het al snel duidelijk dat Jackie een duidelijk geval van PTSS is, niet echt vreemd na wat hem overkomen is. Omdat Jackie goed gebekt is en van alles een grapje maakt en omdat PTSS toen nog niet zo bekend was, zal het ook niet verrassen dat Jackie besluit dat hij eerst wraak moet nemen voordat hij een nieuw leven kan beginnen in Londen. Hoe dat afloopt laat ik natuurlijk in het midden.

Ik heb genoten van de verbale snelheid en gevatheid van Jackie. Hij is ironisch, schept lichtelijk op en grapt zich een weg door het leven. In mijn hoofd hoorde ik hem bijna praten met dat heerlijke Ierse accent. Door zijn ogen ziet de lezer dat de godsdienstconflicten een enorme impact hadden op het leven van de Noord-Ieren. Hij laat ons ook zien dat er een dunne scheidslijn is tussen godsdienstige en criminele motivatie. Criminelen oefenen een schrikbewind uit in buurten, allemaal onder het motto van de goede, religieuze zaak. De persoon die Jackie en Titch mishandelt, handelt niet uit godsdienstige motieven, hij is gewoon een agressieve pestkop. 

De laatste hoofdstukken van The Ghost Factory vatten Jackie’s leven tot nu samen. Een volwassener Jackie is aan het woord, hij heeft geleerd en is gegroeid in zijn opvattingen en zijn manier van doen. Hartstikke mooi ware het niet dat hij lichtelijk saai geworden is. Eigenlijk zijn die laatste hoofdstukken een soortement boodschap van hoop: zelfs wanneer je net als Jackie het slachtoffer bent geworden van de gewelddadige omstandigheden in jouw stad kan het nog allemaal goed met je komen. Ik snap dat McCartney met een positieve noot wil eindigen, ik snap alleen niet waarom de oudere versie van Jackie zo mild moet zijn. Ik mis de opschepper met zijn ironische trekjes.

The Ghost Factory is een aardige roman die een waardevol hoofdstuk toevoegt aan Belfast en de godsdienstwaanzin. Wat mij betreft hadden de laatste hoofdstukken behoorlijk ingekort kunnen worden. Ik snap dat McCartney wil laten zien dat het goed gaat met Jackie maar het is zo jammer dat hij o zo saai geworden is.


zondag 7 juli 2019

Tristan Hughes || Hummingbird

Tristan Hughes heeft een ingetogen roman geschreven over dood in de familie. Hoe ga je om met de zelfmoord van je echtgenote en moeder? Wat doe je wanneer je vader en moeder dodelijk verongelukken en jij alleen achterblijft? In het geval van de drie hoofdpersonen van Hummingbird vluchten zij voor de realiteit, elk op hun eigen wijze maar wel in dezelfde fysieke omgeving: het ruige binnenland van Canada. Soms bedekt onder een dikke laag sneeuw, soms een geheel van moeras met ondoordringbaar struikgewas en meren waar het moeilijk leven is.

Zack in zijn vader John leven in een klein dorp in het ruige, noordelijke binnenland van Canada. Het dorp heeft ooit een zekere mate van welvaart gekend maar dat was lang geleden. Nu is het vooral met moeite een bestaan opbouwen. John is ooit verhuisd, omdat hij verliefd werd op de moeder van Zack, na haar zelfmoord heeft hij hun huis aan de rand van het dorp verlaten en is met zijn zoon in de zomerhut aan het meer gaan wonen. Ze leven daar een zelf-gekozen geïsoleerd bestaan met slechts een klein handjevol buren.

Zack is inmiddels een puber en begint zichzelf vragen te stellen. Over zijn ouders, zijn eigen toekomst, de dood van zijn moeder. De komst van Eva zet wat zaken in beweging. Eva’s oom Lamar woont een paar huizen van Zack en John af, het is duidelijk zij niet past in de kleine gemeenschap. Ze is er ook alleen om een poging te doen de plek te vinden waar haar ouders zijn verongelukt met hun vliegtuig. Een bijna onbegonnen opgave in de omgeving met alleen maar moeras en heel veel meren.

Zack en Eva vinden elkaar in hun eenzaamheid en delen steeds meer met elkaar. Uiteindelijk zorgt Eva voor een emotionele apotheose die maakt dat John en Lamar met andere ogen naar de twee pubers moeten gaan kijken. Ze moeten weer vooruit en niet langer in het verleden leven.

Hughes houdt zijn roman klein. Hij is niet van de grote gebaren of de grote ontwikkelingen, hij laat op subtiele, ingetogen wijze zien hoe dood en verdriet het leven van mensen beïnvloeden. Zo laat hij John dagboeken schrijven waarin deze alleen maar verwijst naar sombere overpeinzingen van ontdekkingsreizigers en jagers. Zack leest de dagboeken en concludeert, terecht dat zijn vader bepaald niet gelukkig is.

De natuurbeschrijvingen dragen ook in ruime mate bij aan de ingetogenheid van het boek. Niet de ruige, woeste natuur van gebergte of kust maar weids, vlak land met zover het oog reikt ruige struiken, moerassen en meren. In die omgeving leef je op de millimeter, gevaar zie je vaak door de ondoordringbare struiken niet naderen.

Hughes zet overtuigend twee verschillende pubers neer. Zack, in zichzelf gekeerd, de wereld overpeinzend, niet meteen de man van actie. Eva, opstandig, extravert (voor elke dag een andere felgekleurde pruik), uitdagend, eerst doen dan nadenken. Het knappe is dat Hughes de twee op overtuigende wijze samenbrengt. Ze vinden elkaar, ze worden niet tot omgaan met elkaar gedwongen door familie en vrienden.

Hughes heeft het type ingetogen roman met menselijk drama op de millimeter geleverd. Geen boodschap van wereldformaat maar vooral aandacht voor het persoonlijke leed. Aangezien hij ook nog eens in staat is prachtige proza te schrijven en zijn roman zo te structuren dat structuur de ontwikkelingen ondersteunt, was het voor mij eenvoudig: Hummingbird is mijn type roman, ik heb genoten.




zondag 30 juni 2019

Etaf Rum || A Woman Is No Man

De titel vat Rum’s roman mooi samen: een vrouw is geen man en zal dat ook nooit worden. Er is nu eenmaal verschil en daar valt niets aan te doen. De vrouw is er voor het gezin, mag door haar echtgenoot zwaar mishandeld worden maar wordt wel geacht de volgende dag zijn ontbijt, lunch en avondeten zonder morren voor hem neer te zetten. Alleen zonen tellen. Die pamper je aan alle kanten, hun zussen huwelijk je uit zodra dat ook maar enigszins kan. Zo doen we dat nu eenmaal. Tenminste, indien je de pech hebt geboren te zijn als vrouw in een traditioneel Palestijns gezin. In New York, Brooklyn.

Etaf Rum is de stem van vrouwen in traditionele Palestijnse gezinnen, al generaties wonend in Brooklyn waar ze er vooral voor waken Palestijns te blijven. Moeders houden hun dochters, en zij op hun beurt hun dochters, in een ijzeren klem onder het motto ‘vooral de familie niet tot schande zijn’. En dat ben je al snel: de blauwe plekken niet (proberen te) verdoezelen onder dikke lagen make-up, zonder vader/broer/echtgenoot op straat lopen, eten net niet goed genoeg bereiden en de grootste schande van allemaal: alleen maar meisjes baren. Dat is het lot van Rum’s hoofdpersoon Isra.

Zij is opgegroeid in het thuisland in een zwaar traditioneel gezin waarin de vader alles bestiert en de moeder gedwee alles doet wat hij vraagt. Bijvoorbeeld haar dochter laten geloven dat dit de enige echte manier van leven is en haar op jonge leeftijd uithuwelijken aan de oudste zoon in een Palestijns gezin dat in Brooklyn woont. Daar wacht Isra een nare verrassing: in Brooklyn heeft ze nog minder vrijheid dan thuis. Ze is de slaaf van het gezin die het huishouden moet doen en al het eten moet koken. En ondertussen zonen moet baren en kinderen moet opvoeden. Schoonmoeder Fareeda leunt tevreden achterover, zij kan eindelijk uitrusten.

Rum vertelt de roman afwisselend vanuit het perspectief van Isra, haar dochter Deya, Fareeda en af en toe schoonzus Sarah. Dit maakt het mogelijk dat Rum springt in tijd. Van een net uitgehuwelijkte Isra naar dochter Deya als puber. Wat er met Isra gebeurt, kan daardoor in stappen worden verteld. Rum kan bovendien duidelijk maken dat in de twee decennia die de roman beslaat nog niets veranderd is. De wereld van Deya is zo mogelijk zelfs nog beperkter en strenger dan die van Isra. Haar oma Fareeda doet er alles maar dan ook echt alles aan om ervoor te zorgen dat Deya en haar drie zussen zich gedragen als keurige, traditionele Palestijnse meisjes en geen Amerikaanse meiden worden. En dat lukt haar aardig, totdat Deya’s ogen geopend worden.

Isra, Sarah en Deya lezen, heel veel. Ze gebruiken boeken als inspiratie, als vlucht uit het dagelijks leven. Isra vraagt zich regelmatig af of ze niet beter af zou zijn zonder de boeken die haar laten zien dat een ander leven mogelijk is. Een leven waarvoor jezelf verantwoordelijkheid moet nemen. En niet, zoals Fareeda al jaren doet, al het kwade dat je overkomt toeschrijven aan een 'djinn’.

Niet dat de mannen het altijd zoveel eenvoudiger hebben. Isra’s echtgenoot moet als oudste zoon zijn complete familie onderhouden terwijl zijn twee jongere broers verwend worden. Haar schoonvader draagt een levenslang trauma met zich mee door wat er in zijn geboorteland gebeurd is (waardoor hij zijn plicht naar zijn gezin niet heeft kunnen vervullen). De oplossing voor beide heren: drank en je ongenoegen op je echtgenote uit kuren. Zo doen we dat nu eenmaal.

A Woman Is No Man wordt alom bejubeld. Ik vrees dat daarbij vooral de tot nu toe ongehoorde stem van Palestijnse vrouwen in traditionele gezinnen in Amerika telt. Niet de literaire merites van de roman. Die zijn er namelijk niet. Rum is op zijn zachtst gezegd een wat onbeholpen schrijfster die gekunsteld mooi probeert te schrijven maar daar helaas niet echt in slaagt. De oppeppende, inspirerende bijna zelfhulpboekachtige ‘kijk zo won ik mijn strijd’ teksten helpen niet mee. De vele stichtelijke overwegingen van Isra en Deya over verantwoordelijkheid, keuzes, familie of ik, traditie of vooruitgang maken het er niet beter op. De dames zijn geen echte personages maar prototypes.

Oftewel. Wil je een boek lezen dat je vertelt hoe slecht Palestijnse vrouwen in hip en trendy Brooklyn het nog steeds hebben? Vooral A Woman Is No Man lezen. En huiver. Ik voorzie heel veel prijzen op basis van de boodschap. Ben je daarnaast ook nog op zoek naar goed uitgewerkte hoofdpersonen, mooi geschreven zinnen, spannend proza? Sla A Woman Is No Man dan gerust over. Je zult het bepaald niet met plezier lezen.


zondag 23 juni 2019

Anne Tyler || Clock Dance

Is CLock Dance verrassend, vernieuwend of origineel? Nee, allemaal niet. Heb ik het desondanks met veel plezier gelezen? Een volmondig ‘ja’. Tyler is namelijk de schrijfster bij uitstek om alledaagse mensen in alledaagse, veelvoorkomende omstandigheden op een plezierige, bijna ingetogen wijze te portretteren. En dat werkt elke keer.

In Clock Dance leren wij onze hoofdpersoon, Willa, kennen als jong meisje. Tyler neemt ons in vogelvlucht mee door haar leven en laat ons vervolgens landen bij Willa als zestiger, in haar tweede huwelijk. Eén daad van rebellie heeft Willa’s leven een bepaalde kant opgestuurd, een kant waar ze haar onafhankelijke kant langzaam maar zeker heeft opgeofferd aan echtgenoot en kinderen. Voor de tweede keer getrouwd met een zelfde type man ontstaat de twijfel.

Precies op het juiste moment moet Willa de ex van haar zoon Sean te hulp springen: zij is neergeschoten en haar dochter dreigt alleen thuis achter te blijven. Ondanks het feit dat deze dochter geen enkele relatie heeft tot Willa (ze is niet Sean’s kind) besluit ze toch te gaan helpen. Echtgenoot Peter stapt tegenpruttelend op het vliegtuig en gaat mee. Het leven van Willa wordt daarna nooit meer hetzelfde.

Willa blijkt als een vis in het water in het huishouden van haar zoon’s ex en realiseert zich steeds meer dat ze eigenlijk niet terug wil. Nadat Peter mopperend op het vliegtuig terug is gestapt, nog steeds verbolgen omdat zijn altijd zo volgzame echtgenote hem opeens niet gehoorzaamt, begint Willa pas echt te genieten. Of ze ooit nog naar huis terugkeert, laat ik natuurlijk in het midden. Belangrijker is dat Tyler op subtiele en ingetogen wijze signalen geeft waaruit blijkt hoe onvervuld Willa’s leven eigenlijk was en hoe gelukkig ze zich voelt nu haar leven weer zin begint te krijgen.

Zoals gezegd, Clock Dance is net als voorafgaande romans van Tyler bepaald niet wereldschokkend. Tyler stelt geen grootse drama’s aan de orde, ze beschrijft levens die net zo makkelijk aan één van haar lezers hadden kunnen toebehoren. Haar vermogen om zich in te leven in haar hoofdpersonen en daarmee haar lezers maakt dat Tyler de juiste noot aanslaat. Zij laat ook in Clock Dance zien dat die alledaagse zaken, die dingen die wij allemaal zouden kunnen meemaken, de moeite van het beschrijven waard zijn.

Willa is geen vrouw die de barricades opgaat, ze verovert niet stormende weg de wereld, ze volgt gewoon haar eigen weg met alle voorkomende pijn, tegenslag en ook blijdschap.  Ze is herkenbaar en daarmee een hoofdpersoon met wie Tyler’s lezers zich snel kunnen identificeren. Ze had je buurvrouw kunnen wezen. Zoals gezegd, juist het alledaagse – maar dan wel heel goed in die vloeiende Amerikaanse schrijfstijl geschreven, maakt deze roman de moeite meer dan waard.






zondag 16 juni 2019

Caroline O’Donoghue || Promising Young Women

De titel is lichtelijk misleidend of wellicht ironisch bedoeld. Indien Promising Young Women iets duidelijk maakt, dan is het dat de hoofdpersoon bepaald geen succesvolle ‘potential’ is. Eerder het omgekeerde: ze raakt volledig de kluts kwijt door een affaire en verliest haar werk, haar gezondheid en bijna haar verstand. Zucht.

Volgens O’Donoghue is Promising Young Women een boek over vrouwen en hoe die samenwerken. Hm, ik had toch echt de indruk dat ik een boek aan het lezen was over jonge vrouwen die vooral niet samenwerken en zich laten verleiden, letterlijk en figuurlijk, door de succesvolle mannen om hen heen. Hoofdpersoon Jane zet haar vriendschappen met collega’s Darla en Becky op het spel voor een affaire met rokkenjager Clem. Eerder heeft ze al vriendschappen verwaarloosd toen ze ging samenwonen met het haar vriend (die nu voor iemand anders gekozen heeft).

Korte samenvatting: Jane werkt bij een succesvol reclamebureau en krijgt na enkele jaren eindelijk de kans om promotie te maken. Ze vindt twee mannen aantrekkelijk maar kiest enigszins onbesuisd voor de ‘gevaarlijke’, getrouwde man: Clem. Zodra ze iets met hem begint, gaat het achteruit met haar. Ze maakt in eerste instantie indruk op het werk met zinvolle scherpe bijdragen aan campanges, daarna lijkt haar leven door Clem negatief beïnvloed te worden. Hij zuigt letterlijk en figuurlijk alle energie en leven uit haar. Na enkele weken is Jane nog maar een schim van zichzelf.

Naast haar werk bij het reclamebureau schrijft Jane ook een blog waarin zij problemen van mensen oplost. In dat blog begint zij vreemde reacties te krijgen die erop duiden dat iemand weet dat zij een affaire heeft met Clem. Werkelijkheid en fantasie beginnen dan door elkaar te lopen. In een soort psychotische staat begint Jane steeds meer te raaskallen op haar blog, wat natuurlijk voer is voor al haar lezers. 

O’Donoghue presenteert de liefde van Jane voor Clem als een soort verslaving: hij zuigt haar als een vampier leeg, zij is lichamelijk en psychisch van hem afhankelijk. Een frisse jonge meid verwordt tot een soortement verslaafde. Wees gerust, uiteindelijk komt alles goed. De roman doorloopt namelijk keurig alle fasen van dreiging naar de uiteindelijke catharsis. Natuurlijk komt Jane op tijd tot inzicht, laat zij Clem voor wat hij is en kiest ze voor een zinvolle carrière als hulpverlener. De enige vrouw op een hoge positie in het reclamebureau maakt haar bovendien duidelijk dat Clem binnen dat bedrijf nooit zal doorgroeien: hij heeft de potentie niet, de jonge vrouwen om hem heen herkennen dit helaas nog niet.

Oftewel, de clichés buitelen over elkaar heen. Ik dacht eerst dat Promising Young Women ‘chick lit was maar realiseerde me al snel dat het eerder om een ‘coming of age’ roman ging. Bepaald niet de beste die ik ooit gelezen heb. De hoofdpersonen zijn bepaald niet origineel en blijven steken in rollen, de manier waarop werkelijkheid en fantasie door elkaar gaan lopen niet overtuigend. Alles gaat te snel. Ik geloof best dat een verkeerde liefde desastreuze gevolgen kan hebben maar in het geval van Jane gaat alles wel heel snel. Of wacht, was dat omdat Clem natuurlijk alleen maar het zetje was voor de zenuwinstorting die eraan zat te komen …. Juist, nog een cliché.




maandag 10 juni 2019

Jonathan Coe || Middle England

Tja, wat zal ik zeggen. Coe haalt hoofdpersoon Benjamin Trotter weer van stal en maakt hem onderdeel van het Brexitcircus. En hoe. Trotter en zijn vrienden nemen ons op weergaloze wijze mee in de worsteling van Engeland en de keuze die het land beheerst: Brexit? Ja of nee?

Benjamin Trotter, de hoofdpersoon van eerdere succesvolle romans van Coe, is inmiddels wat jaartjes ouder. Hij is gescheiden en is de belichaming van ‘Escape to the Country. Hij heeft zijn Londense flat voor een kapitaal verkocht en woont nu in een oud pand aan een typisch Britse rivier. Op het moment dat de roman begint is zijn moeder net overleden. Zijn familie en vrienden verzamelen op het platteland. In de roman die volgt spelen naast Brexit ook de dagelijkse beslommeringen van mantelzorgers een rol (wat doe je met je oude vader die eigenlijk meer verzorging nodig heeft dan je kunt bieden) maar ook de vraag hoe je na je vijftigste je leven nog zinvol kunt invullen?

Trotter, door de winst op zijn huis in staat tot rentenieren, verdeelt zijn tijd tussen zijn vader en de roman die hij al decennia aan het schrijven is. Wanneer een groep vrienden hem dwingt om deze danig in te korten, wordt de roman tot zijn stomme verbazing genomineerd voor de Man Booker Prize. A Rose Without a Thorn vertelt over de liefde van Benjamin voor zijn enige liefde Cicely, de roman laat ook pijnlijk zien dat Benjamin blind is voor de liefde die zich op een dienblaadje aanbiedt.

Sophie Trotter, nicht van, worstelt ondertussen met haar eigen realiteit. Ze is getrouwd met een man die in de Brexit-kwestie nogal rechtse ideeën blijkt te hebben, dan wordt ze ook nog het slachtoffer van een #metootje. Ze heeft een lichtelijk denigrerende opmerking gemaakt tegen een weifelende transgender en wordt na een klacht geschorst op te universiteit waar ze lesgeeft. De transgender in kwestie staat erbij en kijkt er verbijsterd naar. Echtgenoot Ian ziet in de schorsing het bewijs dat al die correcte goeddoeners in werkelijkheid hypocrieten zijn.

Het meest amusante in Middle England zijn de gesprekken die Doug, vriend van, heeft met Nigel, de politieke assistent van David Cameron. De zinnen die uit Nigel’s mond komen, laten de ironie en de kromheid zien van de politiek. Hij praat alles recht wat krom is en slaagt erin dingen die hij eerst glashard ontkende vervolgens als de enige echte waarheid te presenteren. Zijn adoratie voor zijn premier is enorm, de val die beiden daarna maken keihard. Doug zelf heeft de grootste verrassing van de roman in petto: ondanks zijn eigen voorkeur voor Labour valt hij voor een rechtse politica met wie hij zeer gelukkig wordt. Samen vormen ze het ideale huwelijk tussen rechts en links. Ietwat van dik hout zaagt men planken maar wel leuk bedacht.

Is Middle England die beste roman die ik lange tijd gelezen heb? Nee, niet echt. Laat de roman zien hoe een land kan verzeilen in een absurde, beschamende (politieke) situatie? Absoluut. Laat de roman door de hoofdpersonen en de mensen die zij ontmoeten zien hoe de redeneringen van voor – en tegenstemmers elkaar nooit lijken te raken? Ook absoluut. Om een vermakelijk beeld te krijgen van een land dat worstelt met de onnavolgbare consequenties van een politieke blunder moet je Middle England vooral lezen.



zondag 2 juni 2019

Ali Smith || Spring

Ik moet af en toe iets over het verloop van de roman vermelden.

Spring is het derde seizoen in Smith’s seizoenenkwartet. Een roman die op het eerste gezicht weinig relatie heeft tot de twee voorgangers Autumn en Winter. Je zou de voorzichtige conclusie kunnen trekken dat de drie romans menselijke relaties in tijden van maatschappelijke verandering en daarmee onrust gemeen hebben. En dat bouwt op. Waar in Autumn de keuze van Britten om zich af te zonderen van de wereld gesymboliseerd werd door een hek langs de kust, draait Spring voor een belangrijk deel om een jong meisje dat voor onrust zorgt in de beveiligde wereld van opvangcentra voor asielzoekers.

Smith zou Smith niet zijn indien haar roman niet zou bestaan uit meerdere slinks met elkaar verweve lagen, indien structuur en verhaallijnen de complexiteit van haar boodschap niet zouden ondersteunen. Zo ook in Spring. De roman begint met twee hoofdstukken die verbazing oproepen. Het eerste bestaat uit meerdere pagina’s met losse kreten, het tweede lijkt een ontboezeming van moeder aarde. Pas tegen het einde van de roman blijkt dat het gaat om verhalen in het schoolschrift van Florence, onze jonge vluchtelinge.

Twee concrete hoofdpersonen nemen in hoofdstuk drie over: Richard, een filmproducer, en Britt, een slimme jonge vrouw die na de middelbare school meteen is gaan werken. Er was geen geld voor een vervolgopleiding, het werd het asielzoekerscentrum. Hoewel de twee elkaar in de loop van de roman ontmoeten, is er geen tot nauwelijks overeenkomst tussen hen. Zij dienen één belangrijke doel: Richard en Britt vertegenwoordigen de groep die oog krijgt voor het lot van asielzoekers én de groep die ondanks persoonlijke verhalen en kennis toch volhardt in strenge maatregelen tegen (de komst van) asielzoekers. 

Richard’s leven staat op zijn kop, nadat zijn beste vriendin is overleden. Hij heeft de kans om met een belangrijke regisseur een nieuwe tv-film te maken maar ziet de opdracht niet zitten. De man heeft een ingetogen verhaal over twee schrijvers die elkaar nooit ontmoeten (Rilke en Mansfield) verandert in een onstuimige, erotisch-getinte romance. Richard realiseert zich steeds meer dat hij niet meer van deze tijd en eeuw is. Zijn ontmoeting met Florence en Alda, barista aka de coördinator van een vluchtelingennetwerk, verandert zijn leven compleet.

Britt gaat elke dag naar haar werk en volgt op een dag stomtoevallig het meisje waarvan ze vermoedt dat ze het asielzoekerscentrum op stelten heeft gezet met haar eisen. Samen ondernemen ze een lange treinreis naar Schotland. In eerste instantie lijkt het erop alsof Britt vooral meegaat om op Florence te letten. Het is ook duidelijk dat de reis voor Britt een mogelijkheid kan zijn om zich los te maken van haar leven. Florence biedt haar de kans om haar ogen te openen voor een andere werkelijkheid. Op het moment suprême blijkt dat Britt die kans niet aangrijpt en zich juist vastbijt in haar eigen visie op de realiteit. Jong als ze is, kiest ze voor de schijnzekerheid van haar werk en haar omgeving.  Het doet bijna pijn aan je hart dat ze te onzeker is om een andere keuze te maken.

Florence is een bijna mythische figuur met magische krachten. Zij is wijs voor haar leeftijd en bezit het uitzonderlijk vermogen om mensen naar haar hand te zetten. Desondanks is ook zij slechts een jong meisje op zoek naar haar moeder, gevangen in de mallemolen van vluchtelingenbeleid. 

Bij Ali Smith is nooit iets simpel. Je zou kunnen zeggen dat Richard staat voor de weldenkende mens die op basis van feiten kiest voor rechtvaardigheid, Britt vertegenwoordigt dan de groep bange Britten die hun land hermetisch willen afsluiten voor anderen, Florence vertegenwoordigt die andere groep. Dat is echter te simpel. Ook Richard heeft zo zijn fouten, Britt doet ondanks haar jeugd haar uiterste best om in haar omstandigheden het hoofd boven tafel te houden, Florence speelt met Britt en gebruikt haar voor haar eigen doel.

Zoals gezegd, bij Smith is nooit iets simpel. Wat te doen bijvoorbeeld met de verhaallijn over de ontmoeting tussen Rilke en Mansfield. Welke rol speelt deze gebeurtenis uit een tijd lang geleden in het complexe Spring? Is het feit dat zij weken in een zelfde hotel verblijven maar elkaar nooit ontmoeten van belang? Of juist het feit dat dit eenvoudige feit misbruikt wordt voor commerciële doeleinden met weinig respect voor beide auteurs?  Ik ben er nog niet uit.

Wat ik wel weet is dat ik wederom onder de indruk ben van Smith’s kunnen. Zij slaagt erin een bijna poëtisch verhaal te vertellen over de keiharde realiteit. Haar prachtige proza, de complexe structuur van haar roman tillen het verhaal van een jonge asielzoekster op en veranderen het in een hedendaagse saga.  De mythische krachten die Smith Florence toebedeelt, maken dat Richard, Alda en Britt komen te staan voor de krachten die hun geboorteland op dit moment uit elkaar trekken. Hoewel het woord Brexit in Spring geen enkele keer valt, is het juist deze in poëtisch proza geschreven bijna mythische roman die als geen ander laat zien hoe een land verscheurd kan raken door maatschappelijke ontwikkelingen waarvan de politiek misbruikt maakt.





zondag 26 mei 2019

Diana Evans || Ordinary People


Women’s Prize for Fiction Shortlist 2019

Niet de inhoud maar de wijze waarop Diana Evans vertelt, maakt Ordinary People een zeer geslaagde roman. Zij verblijdt haar lezers met prachtig geformuleerde zinnen, perfect gekozen woorden en beeldspraak. De verhaallijn over twee echtparen met relatieproblemen is gemiddeld, de taal maakt het verschil.

Melissa en Michael, Stephanie en Damian zijn twee doorsnee stellen uit Zuid-London. Ze wonen al hun hele leven al in Londen, hun ouders komen uit voormalige koloniën als Nigeria en Jamaica. De vier vertegenwoordigen prototypes in een relatie: de oermoeder, de zelfstandige vrouw met creatief beroep, de succesvolle zakenman en degene die vastzit in een middelmatig baantje. Als individuen groeien ze nauwelijks in Ordinary People, hun groei zit in de manier waarop ze naar hun relaties (gaan) kijken.

Melissa is de creatieveling die genoot van haar baan, veel reisde en alles uit het leven haalde. Haar huwelijk voelt als een keurslijf, ze baalt ervan dat zij als vrouw het merendeel van de opvoeding van de kinderen op zich moet nemen. Stephanie daarentegen is een oermoeder, voor haar bestaat er niets mooiers dan het opvoeden van kinderen. Ze is niet op Damian gevallen omdat hij zo’n stuk was maar omdat ze vadermateriaal bespeurd. Damian, de zoon van een zwarte activist die zijn hele leven gevochten heeft voor gelijke rechten, zit vast in een niet bijster interessante baan. Hij is gewoon niet vastberaden genoeg om zijn leven een andere wending te geven. Michael is wel op de weg naar succes, hij accepteert dat hij veel tijd kwijt is aan woon-werkverkeer en daarmee zijn kinderen weinig ziet, voor hem hoort het bij zijn werk en zijn leven.

Het dagelijkse leven zorgt voor problemen. Evans verandert regelmatig van perspectief zodat we het standpunt van alle vier tot ons kunnen nemen. Zij blijft op een afstand, ze oordeelt niet, ze beschrijft de keuzes waar de stellen voor staan. Weg uit steeds crimineler wordende wijken? Of in de buurt blijven waar hun kinderen opgroeien tussen mensen met dezelfde huidskleur? Je huwelijk proberen te redden of wegvluchten in een affaire? Elk stel maakt zijn eigen afwegingen, kiest een eigen pad.

Evans maakte niet zo’n indruk op me met karakterontwikkeling of de originaliteit van haar roman. Haar taal is een ander verhaal: ik durf rustig te stellen dat haar proza tot het mooiste behoort dat ik sinds lange tijd gelezen heb. Ik had eerst niet zo in de gaten waarom Ordinary People mij zo boeide, tot ik me realiseerde dat ik intens genoot van elke zin die ik las. Evans is niet van de eenvoudige, korte zinnen. Zij grossiert in een lange complexe zinnen met veel bij- en tussenzinnen. Heerlijk!

Verwacht niet dat Ordinary People je overtuigt door het verhaal, lees het vooral om te kunnen genieten van prachtig proza.




zondag 19 mei 2019

Kathleen Rooney || Lillian Boxfish Takes A Walk


De kern van Lillian Boxfish? Heel simpel, ze wandelt op Oudjaar door New York. Een opmerkelijke prestatie gezien haar hoge leeftijd, tegen de negentig. Tijdens het wandelen deelt zij de herinneringen aan haar leven met de lezers.

Lillian is een gescheiden vrouw met één kind, verhuisd naar een buitenwijk. Een plek waar Lillian niet dood gevonden wenst te worden. Zij is op jonge leeftijd naar New York getrokken en heeft daar tegen alle verwachtingen in een succesvolle carrière opgebouwd in de reclame. Lillian bleek uitermate goed in staat snedige reclameteksten te schrijven. En tussendoor lichtvoetige gedichten te schrijven.

Tijdens haar wandeling komen de herinneringen aan mooie jaren vol successen en feesten weer naar boven. Maar ook de discriminatie van vrouwen op de werkvloer, de onderlinge haat en nijd. Op het moment dat Lillian zwanger wordt, veroordelen de andere vrouwen haar het hardste. Zij, de voorvechtster van een vrij onbezorgd leven, kan het toch niet maken om te kiezen voor man en kind. Niet dat ze dat echt doet, thuis schrijft ze gewoon lekker door maar dan als ZZP-er.

Lillian op oudere leeftijd heeft haar eigen routines en wijkt daar niet meer van af. Ze snapt het tijdsbeeld niet meer helemaal (we spreken eind jaren 80 van de vorige eeuw) en wil eigenlijk lekker met rust gelaten worden. Eén van de mooiste scenes is het interview dat ze geeft op tv wanneer ze de tachtig al gepasseerd is. Zij is in de veronderstelling dat ze geëerd gaat worden als één van de vrouwen die het reclamevak tot bloei heeft gebracht, ze blijkt vooral gefileerd te worden door twee jongere reclamevrouwen die niet begrijpen dat zij zonder iemand als Lillian nooit op hun plek waren terechtgekomen. Lillian laat niet over zich heenlopen en verlaat verontwaardigd edoch waardig de studio.

Gebeurt er veel in Lillian Boxfish? Nee. De lezer kijkt vooral met Lillian mee terug en krijgt in een kalm tempo herinneringen en geschiedenis gepresenteerd. De roman geeft een mooi tijdsbeeld én een hoofdpersoon die je ontroert en tegelijkertijd respect in boezemt. Ik heb Lillian Boxfish met veel plezier gelezen. 




zondag 12 mei 2019

Julian Barnes ||The Only Story

The Only Story is een liefdesverhaal, over een liefde die de loop van een leven bepaalt. Wanneer de hoofdpersoon verliefd wordt, begrijpt hij nog niet welke gevolgen zijn liefde gaan hebben. Casey Paul is een student waneer hij Susan Macleod ontmoet, de moeder van twee dochters van zijn eigen leeftijd. Tegen het einde van de roman is Casey Paul met pensioen en snapt hij hoe zijn liefde de loop van zijn leven heeft bepaald.

Paul, Susan geeft hem de bijnaam Casey, is nog jong wanneer hij verliefd wordt op Susan. Hij ziet dit als een vorm van rebellie, hij daagt de maatschappij uit met zijn onconventionele keuze. Hij is niet degene die de weg van de grote groep volgt en kiest voor het juiste meisje, de juiste studie, de juiste baan. Hij ziet zichzelf als anders, hij lacht de wereld uit.

Pas wanneer hij en Suzan gaan samenwonen, snapt hij dat de volwassen wereld niet alleen leuk is. Met iemand samen wonen is een serieuze zaak. Vooral wanneer de ander niet geheel aan de verwachtingen voldoet. Paul aka Casey ziet toe hoe de liefde van zijn leven steeds afhankelijker wordt van alcohol, hij moet zijn verwachtingen steeds meer bijstellen. Wanneer hij zich realiseert dat het teveel pijn doet om van Susan te houden, wanneer hij zichzelf vooral ziet als een last in haar leven, geeft hij toe en wordt hij de persoon die hij altijd heeft veracht: iemand die zich conformeert, die niet voor de tien gaat maar genoegen neemt met een zeventje.

In The Only Story zien we Paul aka Casey van een jongeman met ietwat teveel zelfvertrouwen veranderen in iemand die compromissen sluit, die accepteert dat het leven niet altijd leuk is. Barnes neemt ons mee door zijn leven: wij volgen hem van jonge student tot pensionado. Hij deelt zijn diepste gedachten over leven en liefde met ons. The Only Story wisselt tussen liefdesrelaas, roman en filosofisch essay. In de hoofdstukken waarin het filosofische aspect tot een minimum beperkt is, worden wij  uitgenodigd mee te leven met Susan en Paul. Ik heb genoten van deze hoofdstukken, ondanks het feit dat ze triester en triester werden.

De meer filosofische hoofdstukken waren duidelijk bedoeld om langzaam tot je te nemen. Ik moest de zinnen en alinea’s aandachtig lezen, soms een zin herhalend om de mening te vatten. Aangezien ik vooral lees in mijn woon-werkverkeer paste The Only Story niet altijd in die twee uurtje trein. Die hoofdstukken zou ik moeten herlezen en nogmaals herlezen om echt te kunnen waarderen wat er staat geschreven.

Barnes houdt Paul op een afstand van zijn lezers. Hij laat ons nooit dicht bij hem komen. Paul blijft afstandelijk, iemand voor wie je niet altijd even veel sympathie kunt opbrengen. Hij leidt zijn eigen leven, gaat zijn eigen gangetje, valt niemand lastig maar raakt ook weinig mensen. Mij in ieder geval niet.

Ik vond The Only Story prachtig. Ik heb de roman van de bieb geleend, het zou me niet verbazen indien ik deze toch zelf ga aanschaffen zodat ik pagina’s kan herlezen. The Only Story is geen roman om je doorheen te haasten, de roman vraagt aandacht en langzaam tot je nemen van de tekst. Voor die inspanning word je beloond met prachtig geformuleerde zinnen en gedachtes.




zondag 5 mei 2019

Melissa Broder || The Pisces


Women’s Prize for Fiction Longlist 2019

Tja, wat zal ik zeggen? Wat moet ik vinden van deze roman over een vrouw die langzaam maar zeker tot de ontdekking komt dat ze aan bindingsangst lijdt en aan het einde natuurlijk, heel Amerikaans, tot inzicht komt. Volgens sommige critici is de roman hilarisch. Ik moet eerlijk bekennen, dat ik het ronduit schokkend vind, dat mensen blijkbaar kunnen lachen over het leven van behoorlijk depri vrouwen. Ik voorzie een verfilming die vooral de slapstick-kanten van de roman belicht. Die film zal ik niet gaan bekijken.

Hoofdpersoon Lucy is net gedumpt door haar vriend. Om over haar verdriet heen te komen, verhuist ze tijdelijk naar Californië waar ze op het huis en de hond van haar oudere zus gaat letten. Omdat ze de nieuwe vriendin van haar ex heeft bedreigd, moet ze verplicht naar een praatgroep. Het zal niet verbazen dat in die praatgroep een bonte verzameling vrouwen met een probleempje zit. Het zal ook niet verbazen dat onze hoofdpersoon zich ver verheven voelt boven al deze vrouwen. Zien jullie de bui ook al hangen?

Lucy werpt zich op Tinder en heeft seks met twee Tinderdates. Seks die verre van aangenaam is, zelfs pijnlijk. Lucy ondergaat het en gedraagt zich onderdanig naar de heren. Dan ontmoet zij, terwijl ze op een rots over de zee uitkijkt, Theo, een zwemmer. Liefde op het eerste gezicht zullen we maar zeggen, wederzijds. Een niet-alledaagse, gedoemde liefdesrelatie is het gevolg, eentje waarvoor Lucy alles opzij zet. Ook de geliefde hond van haar zus.

De relatie met Theo en de oplaaiende interesse van haar ex (afstand maakt weer aantrekkelijk) zorgen voor een brij aan therapeutisch-gerelateerde gedachtes over liefde, binding, het gras dat altijd groener is aan die andere kant. Ik had af en toe het idee dat ik een zelfhulpboek aan het lezen was en niet een roman. Het taalgebruik deed er in ieder geval sterk aan denken. En allemaal bloedserieus. Of ik ben gewoon niet in staat om de signalen op te pikken dat Broder dit allemaal niet serieus meende. Dat ze met haar therapeutische taal de draak wilde steken met al die vrouwen die vooral piekeren en veel nadenken over liefde en leven en er ondertussen ver van weg blijven.

Zou kunnen. Ik weet in ieder geval dat ik de mate van opoffering van Lucy om aan haar trekken te komen, seksueel en in de liefde, bepaald niet als ironisch kon lezen. Sterker nog, ik ging me er steeds meer aan ergeren. Het feit dat ze zich ver verheven voelde boven de andere vrouwen hielp wat mij betreft ook niet echt. Het is dat deze roman genomineerd is voor de Women’s Prize, ik vermoed dat ik anders halverwege gestopt was.