Willy Vlautin || The Night Always Comes

Ik was volledig onder de indruk van Vlautin’s Don’t Skip Out on Me. Ik hoopte dat ik net zo onder de indruk zou zijn van The Night Always Comes. Dat viel tegen. Niet omdat de boodschap over onrecht niet van de pagina’s afspatte maar omdat de roman steeds meer op een boodschap over maatschappelijk onrecht begon te lijken. 

Een soepel geschreven boodschap. Vlautin is één van die Amerikanen die vloeiend schrijft maar niet de indruk wekt dat hij lang nadenkt over de formulering van zijn zinnen. Ik geloof dat ik in zo’n tweehonderd pagina’s geen zin ben tegengekomen die de moeite van het herlezen waard was. Het zegt ook wel wat dat ik de roman in één middag uit kon lezen. Soepel en vloeiend dus. 

Hoofdpersoon Lynette heeft twee baantjes en nog wat extra bijverdiensten en is nog steeds niet in staat om een huis te kopen of huren. Zeker niet in de buurt waar ze is opgegroeid, een deel van Portland waar ‘gentrification’ nieuwe inwoners trekt, de oude langzaam maar zeker naar mindere stadsdelen of ‘trailer camps’ jaagt. Lynette is erin geslaagd 80.000 dollar te sparen als aanbetaling op de ‘opknapper’ waar zij, haar moeder en haar broer wonen. Dan blijkt dat haar moeder niet bereid is de hypotheek te ondertekenen. Wat volgt is een steeds wanhopigere zoektocht naar geld om die eerste aanbetaling cash te voldoen.

Gedurende die zoektocht leren we wie Lynette’s echte vrienden zijn, wie vooral misbruik van haar hebben gemaakt. En om eerlijk te zijn, van wie zij misbruik heeft gemaakt. We komen erachter dat een trauma in Lynette’s jeugd haar heeft laten ontsporen. Een relatie met een daadwerkelijk goede man loopt mis, omdat Lynette hem liever laat gaan dan dat ze haar mentale problemen aanpakt. Aan het begin van de roman lijkt ze al vijf jaar vrij van depressie en woede. Het relaas van twee dagen en nachten laat zien hoe kwaad ze kan worden, wat ze wel niet doet om een oplossing te vinden voor haar problemen. 

Lynette is zeker geen makkelijk mens. Het wordt echter al snel duidelijk dat haar moeder, haar vader en andere mensen er zeker aan hebben bijgedragen dat ze is ontspoort. Een Lynette opgegroeid in een gezin met liefhebbende ouders was waarschijnlijk uitgegroeid tot een redelijk evenwichtige volwassene, iemand die met dank aan steun uit haar omgeving haar leven op orde had. Die steun heeft Lynette slechts zeer beperkt gehad. De zorg voor haar oudere broer met een mentale leeftijd van drie jaar heeft haar zorgen over het leven alleen maar vergroot.

De zoektocht naar geld is schrijnend. Het is schokkend om te zien welke grenzen Lynette overschrijdt om haar doel te bereiken. Aan het einde van de roman heeft ze genoeg geld voor die aanbetaling maar is haar moeder nog steeds niet bereid haar aandeel in het huis te leveren. De passage die dan volgt, laat zien waarom voor mij de roman steeds meer op een boodschap begon te lijken. In de woorden van Lynette’s moeder gaat Vlautin tekeer tegen de zogenaamde Amerikaanse droom. Heel fijn voor de mensen die deze droom leven, wat minder voor degenen die het niet redden:

The people who are remembered are the ones taking. People arrive somewhere and try to get their piece. They don’t care who they hurt doing it, they really don’t , and I’m starting to understand why. Because it’s all bullshit. The land of the free and that whole crock of shit. It’s just men taking what they want and justifying it any way the need to so they can get up on the morning and take more and buy another speedboat and their third vacation home and their fifth rental property and then push people out of their homes so they can make more money ….

Geen fijne boodschap, niet waar? Vlautin laat de lezer gelukkig de keuze om zelf te besluiten of het met Lynette goed gaat aflopen. Ze verlaat haar geboortestad in haar nieuwe tweedehandsauto en gaat op zoek naar haar Amerikaanse droom met een kleine 100.000 dollar op zak. Hopen maar dat het goed komt met haar. 

Vlautin’s boodschap komt keihard aan. Lynette staat model voor een grote groep Amerikanen die ondanks meerdere baantjes met moeite het hoofd boven water houdt. Te vaak het onderspit delft. De andere kant van de Amerikaanse droom wordt haarscherp beschreven door Vlautin, hij laat de lezer geen enkele illusie over hoe veel van zijn landgenoten leven, met dank aan de vaak meedogenloze mede-burgers die hun Amerikaanse droom wel hebben zien uitkomen. Het plaatje is meer dan helder. De roman helaas ondergeschikt aan de boodschap. 

 

 

Sally Rooney || Beautiful World, Where Are You?

Rooney’s hoofdpersonen zijn volwassen, wat een opluchting! In Beautiful World krijgen ze te maken met veel van de problemen waar twintigers en dertigers op dit moment tegen aan lopen. Omdat ik me niet stoorde aan Alice, Eileen, Felix en Simon stond ik eindelijk open voor de toch wel heel erg mooie schrijfstijl van Rooney. Drie keer is scheepsrecht zullen we maar zeggen. Ik ben er bij boek drie van overtuigd dat Rooney inderdaad een talent is.

Alice, Eileen, Felix en Simon zijn gemiddeld dertig, wat betekent dat ze geconfronteerd worden met behoorlijk volwassen zaken in hun leven. De schoolkeuze die je ooit maakte waardoor je nu in een baan beland bent met weinig perspectief en waar je totaal geen plezier aan beleefd,  of die leuke baan wel scoren maar een hongerloontje betaald krijgen. Je huis moeten delen met leeftijdsgenoten omdat een huis in je eentje totaal onbetaalbaar is en tja, die partner met wie je het misschien wel zou redden die dient zich maar niet aan. Nog voor je dertigste een talentvol schrijfster blijken te zijn en dan geconfronteerd worden met essentiële vragen over je schrijverschap en het leventje dat jij en andere schrijvers geacht worden te leiden.

Aan het begin van Beautiful World is succesvol schrijfster Alice tijdelijk neergestreken in een klein dorp aan de Ierse westkust. Ze heeft daar een huis gehuurd in de hoop dat de rust van de omgeving haar helpt bij het verwerken van een depressie. Alice heeft ondanks haar jeugd al succesvolle boeken geschreven en leeft probleemloos van de opbrengst. Ze is echter keihard aangelopen tegen de gevolgen van het succes: veel reizen, veel talkshows, veel lezingen, veel lunches en borrels met andere succesvolle schrijvers. Ze constateert dat die schrijvers, waarvan lezers vinden dat ze de wereld zo goed snappen en zo goed weergeven, zelf geen idee hebben hoe die wereld eruit ziet. Ze leven in een schijnwereld. Op haar heeft dit het effect dat ze in een impasse belandt. Ze heeft geen idee waar haar volgende roman over zou moeten gaan.

Het eerste deel van de roman bestaat voor een groot deel uit ontmoetingen tussen Alice en Felix, een jongeman die ze in het dorp ontmoet en met wie ze langzaam maar zeker in een wat onwaarschijnlijke liefdesrelatie belandt, en e-mails die Alice en hartsvriendin Eileen uitwisselen. Die e-mails geven een prachtig beeld van hun huidige levens maar ook van hun jeugd. Die blijkt in het geval van Alice bepaald niet eenvoudig geweest te zijn, Eileen heeft daarentegen vooral last gehad van een ietwat dominante oudere zus die in haar beleving in alles beter, populairder en succesvoller was. Toeval dat Alice dat juist denkt over Eileen.

Eileen heeft een slecht betaalde baan bij een literair tijdschrift, twijfelt over haar eigen kunnen en worstelt met de liefde. Een lange relatie is tegen de klippen opgelopen, de man van wie ze eigenlijk al haar hele leven zielsveel houdt lijkt onbereikbaar. Niet alleen omdat vroeger buurjongetje, Simon, vaak relaties heeft met prachtige, langbenige, jongere vrouwen maar ook omdat Eileen als de dood is dat zij  haar vriendschap met Simon op het spel zet indien de twee een relatie beginnen. Ondertussen is voor het de lezer van alle kanten duidelijk dat de twee voor elkaar gemaakt zijn maar snap je ook verdomd goed waarom Eileen twijfelt.

Op ongeveer ¾ van de roman gaan de e-mails over in een echte ontmoeting. Eileen en Simon bezoeken Alice in haar dorp. Dan blijkt niet alleen Felix zich af te vragen hoezo beide dames eigenlijk beste vriendinnen zijn? Geen van tweeën heeft het afgelopen half jaar ook maar een poging gedaan om elkaar te zien, de emails leken te voldoen. Ik zal niet verklappen wat er gebeurt maar het gaat knallen en het wordt nog spannend of Alice en Eileen beste vriendinnen blijven. Dat geldt ook voor de twee liefdesrelaties. Vuurwerk zullen we maar zeggen.

In één ding verschillen Alice en Eileen wel van mijzelf en mijn vriendinnen. Even afgezien van het feit dat ik weinig met de dames email, maar ik geloof toch niet dat wij in al onze gesprekken dermate diepe filosofische gedachtes delen als Alice en Eileen. Gedachtes die door Rooney prachtig verwoord zijn en die uitnodigen om meermaals te lezen. Ik zal het er maar op houden dat Alice niet voor niets schrijfster is en Eileen toch echt op het punt staat eindelijk bijdragen te gaan leveren aan haar literaire tijdschrift. Hoe dan ook wat dan ook, Rooney zet haar vier hoofdpersonen realistisch en prachtig neer. Het mooiste vaak op momenten dat ze niet op hun best zijn. Het beeld van Simon die moe in de deuropening hangt in oude kleren en in niets lijkt op de man die hij de buitenwereld laat zien,

Ik had het niet verwacht, ben met behoorlijk wat twijfel begonnen aan Beautiful World maar ben nu blij dat ik de gok genomen heb. Ik vergeef Rooney haar twee eerdere romans (zolang ik ze maar niet hoef te lezen), deze is wat mij betreft een goed begin voor een mooie leesrelatie.

Jonathan Franzen || Crossroads

Wat schrijf je over een roman die alom de hemel in geprezen wordt en die alleen maar op lovende kritieken kan rekenen? Waarvan je vermoedt dat iedereen inmiddels weet waar die over gaat. En dat iedereen maar dan ook echt iedereen het een meesterwerk vindt. Misschien toch maar de voorzichtige bekentenis dan dat ik die mening niet toegedaan ben. Crossroads is absoluut een goede roman, maar een meesterwerk? Nu moet ik bekennen dat ik ook bij vorige romans van Franzen niet meteen overtuigd was. Blijkbaar zit er iets in mij dat niet helemaal aansluit bij hem. Laat ik eens proberen te formuleren wat ik goed vond aan Crossroads.

Absoluut goed is Franzen’s vermogen om zijn lezer voortdurend op het verkeerde been te zetten. Denk je net dat je snapt hoe een personage in elkaar steekt en hup dan onthult Franzen weer iets waardoor je volledig de andere kant opgaat. En op zo’n manier dat je niet steeds denkt ‘dit is een trucje’. Nee, elke keer weer dacht ik ‘ja, deze informatie over deze persoon verbaast mij niets’. Franzen bouwt zo gestaag aan complexe karakters en voegt steeds weer een elementje toe waardoor zij in menselijkheid toenemen.

Ik was ook onder de indruk van de wijze waarop Franzen het milieu tekent waarin zijn roman zich afspeelt. Een onschuldige tijd waarin witte Amerikanen nog ‘ontwikkelingswerk’ in de reservaten van de originele inwoners van Amerika deden zonder dat de woorden ‘woke’ of toe-eigenen vielen, een tijd dat flower power, peace en Vietnam de wereld bezig hielden. Maar ook een tijd waarin religie nog een rol speelde in de maatschappij, dat families veel meer dan nu nog bepaald werden door hun geloof en de zuil waarin zij hoorden. Of de tijd waarin jongere mensen het gezag van ouders, dominees en jongerenwerkers niet meer zo maar accepteerden, een tijd waarin het geven van weerwoord groeide en groeide.  

Ook goed is het feit dat Franzen’s hoofdpersonen niet allemaal even sympathiek zijn, dat hij ze neerzet met al hun fouten en gebreken. En toch wil je weten hoe dat zo allemaal gekomen is en hoe het gaat aflopen. De fouten en gebreken zijn bovendien herkenbaar. De vader van het gezin Hildebrandt die dreigt te bezwijken voor de charmes van een jongere vrouw, zijn echtgenote die een heel verleden voor hem verzwijgt, de oudste zoon die in zijn idealisme net een stapje te ver gaat, de dochter die haar vader wel heel gemakkelijk laat vallen. En tja, de middelste zoon die verslavingsgevoelig blijkt.

En dan kom ik misschien aan wat me niet zo beviel in Crossroads: Franzen legt wel heel veel op dat bordje van die ene familie. In sommige aspecten had het wat mij betreft best een onsje minder gemogen. Ik kreeg nu net iets te vaak het gevoel dat een verhaallijn net wat vergezocht was, dat het met iets minder ook heel goed had gewerkt. Net een tikkeltje overdreven was het woord dat helaas in me opkwam.

Oftewel. Ja natuurlijk heb ik genoten van Crossroads. Natuurlijk raad ik iedereen aan het te lezen, de roman is gewoon goed. Dat ik de roman niet de kwalificatie meesterwerk geef doet niets af aan de hoge kwaliteit van wat Franzen geleverd heeft.  

 

Claire Keegan || Small Things Like These

Small Things Like These is een novelle, wel helemaal 110 pagina’s tellend. In die 110 pagina’s schetst zij een subtiel beeld van een kleine Ierse gemeente ergens in de sombere jaren tachtig van de vorige eeuw. Langzaam maar zeker maakt de rust in het plaatsje plaats voor dreiging.

Small Things Like These speelt in een week net voor de Kerst. Ondernemer Bill Furlong werkt hard om de mensen in zijn kleine gemeente van kolen en hout te voorzien, de eerste sneeuw van het jaar is voorspeld. Bill is het prototype hardwerkende zorgzame burger. Hij zorgt goed voor zijn gezin met vijf dochters, voor zijn medewerkers en voor mensen die het nodig hebben. Net als de meeste Ieren maakt hij zich zorgen om werkloosheid, om de stijgende armoede. Hij oordeelt niet snel over de mensen die in barre omstandigheden de verkeerde uitweg, drank bijvoorbeeld, kiezen.

Bill is de ‘illegale’ zoon van een jonge vrouw die ongelooflijk veel geluk heeft gehad. Terwijl haar familie haar verstoot om haar zwangerschap, mag ze van haar werkgeefster blijven. Dus hebben zij en haar zoon jarenlang een veilig thuis, krijgt de jonge Bill waarschijnlijk meer kansen met dank aan mevrouw Wilson dan hij in zijn eigen familie gekregen had. En vermijdt de jonge vrouw een verblijf in een Magdalena Wasserij.

De Magdalena Wasserijen zijn inmiddels een berucht begrip in Ierland. Bill blijkt de leverancier van één van de kloosters en wordt net voor de Kerst geconfronteerd met de zwarte kant van de wasserij. Keegan legt meedogenloos bloot, dat heel veel mensen waarschijnlijk geweten hebben van de wreedheden van de nonnen maar erover gezwegen hebben. Omdat de nonnen zoveel invloed hadden in hun leefgemeenschap, beter niet gedwarsboomd konden worden.

Keegan brengt vervolgens de zoektocht in beeld van een man die zelf gepest is over zijn afkomst en die zich realiseert dat zijn moeder een hard gelag bespaard gebleven is. Een man ook die zich realiseert dat zijn familie, zijn kleine kern, het goed heeft en dat hij hun toekomst op het spel kan zetten door de nonnen te dwarsbomen. Een man ook die door een toevallige opmerking opeens ontdekt waarom zijn moeder beschermd is door haar werkgeefster.

Ik vind het ongelooflijk knap dat Keegan in zo weinig pagina’s een zo complex vraagstuk zo neerzet. Haar zinnen bevatten al dan niet subtiele verwijzingen naar feiten die haar lezers zouden moeten / kunnen kennen. Het zijn juweeltjes, prachtig geschreven met een onderliggende betekenis. Ook de opbouw van de novelle klopt helemaal: van de wat oppervlakkige schets van Bill steeds dieper in op zijn geschiedenis, de koppeling van die geschiedenis aan wat er naast de deur speelt. Bill ontwikkelt zich in 110 pagina’s van het prototype hardwerkende zorgzame burger tot een persoonlijkheid, getekend door zijn eigen geschiedenis, zijn hoop voor zijn eigen gezin. 

Ik las in één recensie dat de schrijver teleurgesteld was over het feit dat Keegan weliswaar een zwart beeld schetst maar er dan toch te ver vanaf blijft. Blijkbaar waren vorige verhalen en romans behoorlijk donker en zwart. Vraag is natuurlijk wat in deze novelle donker en zwart zou zijn? Je ogen sluiten voor het feit dat er vlak bij jou meisjes stelselmatig mishandeld worden of de toekomst van je eigen dochters op het spel zetten? Laat ik het erop houden dat Keegan de Kerstsetting vast niet voor niets gekozen heeft. Ze biedt hoop; ik laat even in het midden voor wie die hoop op de korte en lange termijn goed uitpakt.

Mijn blog komt te laat voor de kerstcadeautjes, maar één ding moge duidelijk zijn: ik vond Small Things prachtig.

 

Lauren Groff || Matrix

Lof alom voor Matrix. En terecht. Groff heeft ons verblijd met een knap geschreven roman met vele lagen van betekenis. De wereld oppervlakkig gezien, iets meer onder het oppervlakte en steeds dieper naar binnen. En dat allemaal vanuit een klooster in de 10^e eeuw.

In 1158 verhuist Marie gedwongen naar een klooster. Koningin Eleanor heeft geoordeeld dat het jonge meisje niet uithuwelijkbaar is, te groot, te lelijk, te dwars, dus moet ze maar het klooster in. Omdat ze toevallig wel de halfzus is van de koningin, start ze maar meteen als prior. Klooster en hof raken elkaar meteen weinig subtiel. In het klooster is men niet echt blij met de komst van een soortement onhandelbare reuzin maar ja, opdracht van de koningin.

Marie treft in 1158 een klooster aan in diepe armoede. Moeder-overste laat zich financieel misbruiken door jan en alleman, zoekt oplossingen vooral in gebed niet in concrete actie. Na een eerste periode van begrijpelijk verzet besluit Marie dat zij het klooster gaat redden. Ik zal niet vertellen hoe ze dat klaarspeelt maar neem van mij aan, vergelijkingen met types als Neelie Smit Kroes zijn op hun plaats. Marie transformeert het klooster waar nonnen honger lijden in enkele luttele jaren tot een welvarende plek.

Marie is ook een vrouw. Een vrouw met gevoelens. Voor haar bediende Cecily, voor Eleanor. In het klooster leidt zij een leven waarin gevoelens voor specifieke mensen geen plek mogen hebben. In de praktijk blijkt dat best wel mee te vallen. Onder de nonnen vormen zich vele setjes, de non verantwoordelijk voor de ziekenboog past een geneeswijze toe met een wel erg amusante knipoog naar praktijken uit de 19^e eeuw: zij bevredigt haar collega-nonnen oraal. De dubbele moraal blijft. De nonnen worden geacht hun leven te wijden aan God, Jesus en de Heilige Geest, in de praktijk geldt dat slechts voor een enkeling. Niet zo heel vreemd wanneer het gros niet gekozen heeft voor het kloosterbestaan. Dat kloosterbestaan blijkt met dank aan Marie voor velen van hen een stuk beter uit te pakken: geen speelbal meer van ambities, geen willekeurig slachtoffer meer van mannelijke lust.

Marie blijkt uitermate ambitieus. In eerste instantie om halfzus Eleanor eens wat te laten zien, in tweede instantie omdat ze gewoon goed blijkt in het runnen van haar klooster. Dat een aantal van haar verbeteringen ingegeven zijn door visioenen komt haar goed uit. Of en zo ja de visioenen ingegeven zijn door een goddelijke macht, ach, eigenlijk doet dat er niet zo toe. Dat de visioenen Marie helpen de positie van het klooster en de vrouwen in het klooster te verbeteren is van groter belang. De visioenen helpen Marie om mannen volledig buiten spel te plaatsen. En in enkel geval een ambitieuze novice die denkt inmiddels abdes Marie wel even van haar plek af te kunnen krijgen.

Groff overbrugt een grote periode van tijd. Matrix start wanneer Marie een puber is, eindigt met haar dood als oude vrouw. In die tijd heeft Engeland strijd om de troon gekend, is Eleanor uitgegroeid tot een strategisch kanon. Wanneer zij weer contact zoekt met Marie dan is dat niet alleen om de familiebanden aan te halen. Toch blijkt aan het einde van de roman dat beide vrouwen emotioneel dieper met elkaar verbonden waren dan de lezer zou denken. In de loop der jaren zijn waardering, respect maar ook gevoelens van liefde voor elkaar gegroeid.

Zoals gezegd, Matrix is een roman met meerdere lagen. Je kunt de roman lezen als een spannend verhaal over de groei van een klooster. Tussen de regels door werpt Matrix een scherpe blik op de wijze waarop mensen met elkaar in zo’n micro-omgeving met elkaar omgaan. Niet alles is even fijn, niet alles even eerlijk.

Je kunt in Matrix echter ook lezen hoe in de Middeleeuwen (en nog lang daarna) met vrouwen omgegaan werd. Ongeacht de strategische kwaliteiten van een Eleanor en Marie, als puntje bij paaltje kwam bleken zij slechts vrouwen. Het grappige is dat ik mij zelf tijdens het lezen af en toe erop betrapte dat ik dacht ‘nu gaat ze wel erg ver, slaat ze nu niet wat door’. Vraag is of ik en met mij de maatschappij dat ook gedacht zou hebben indien Marie een man geweest was. Matrix laat zo zien dat ook in onze huidige maatschappij een hoge positie van vrouwen nog niet als vanzelfsprekend is.

Matrix kan ook een allegorie zijn voor een maatschappij of organisatie in verandering. Marie laat zien wat er allemaal voor elkaar gekregen kan worden wanneer een daadkrachtige leider het heft in handen neemt. Het moeilijkste moment in de roman voor mij was het moment waarop de nieuwe abdes na de dood van Marie het boekje onder ogen krijgt waarin Marie haar visioenen heeft opgeschreven. Dan blijkt pas hoe moedig Marie geweest is hoe zij voor de positie van vrouwen opgekomen is. Opvolgster Tilde kan niet aan haar tippen.

Matrix is naast al het bovenstaande ook nog eens wondermooi geschreven in een structuur die prima past bij wat Groff aan ons wil vertellen. Lineair vooruit maar met af en toe herinneringen aan een vroeger leven die de vrouw Marie nog beter belichten. Ik heb Matrix met veel plezier gelezen. Marie zal me nog lang bij blijven.

 

 

Imbolo Mbue || How Beautiful We Were

How Beautiful We Were is één van die romans die je na een klimaattop met een wat teleurstellend eindresultaat zou moeten lezen. De roman beschrijft haarfijn wat er gebeurt wanneer een Westerse olie-gigant samenzweert met de plaatselijke dictator: bevolking en milieu zijn het slachtoffer.

In het dorpje Kosawa was het altijd goed wonen. De bewoners waren trots op hun land, voelden zich er diep mee verbonden. De komst van Pexton verandert dit alles. De bewoners blijven trots en blijven zich verbonden voelen maar de vervuiling van hun omgeving is dramatisch. De dampen die van de boorpompen afkomen, de lekkages, de giftig stoffen die in het grondwater geloosd worden. We kennen de beelden allemaal uit bijvoorbeeld Nigeria.

Elke maand houdt een vertegenwoordiger van Pexton de bewoners van Kosawa aan het lijntje. Met vage beloftes en toezeggingen. De daad van één enkele man veroorzaakt een rimpeling in het equilibrium. Die enkele daad maakt dat de levens van de andere bewoners veranderen, in positieve en negatieve zin. Kosawa laat zien hoe corruptie het leven van mensen verziekt, letterlijk en figuurlijk. Hoe het vasthouden aan eeuwenoude tradities tegelijkertijd een zegen en een vervloeking is.

Kosawa is het symbolische slachtoffer van ’s wereld ongebreidelde zucht naar olie en geld. Het lot van de bewoners en hun kinderen is minder belangrijk dan de verkoop van vele tonnen olie, het verwerven van nog meer geld, nog meer macht. Kosawa laat ook zien hoe in een traditioneel dorp machtsverhoudingen liggen en maar moeilijk veranderen. Dat één van de meisjes uit het dorp naar de middelbare school mag en uiteindelijk zelfs naar de universiteit in Amerika is mogelijk gemaakt door die ene daad. Dat dorpelingen die geweld verafschuwen, uiteindelijk er toch naar grijpen: allemaal een consequentie van macht, corruptie, vraatzucht en die enkeling die opstond.

How Beautiful We Were is de roman over grootschalige vervuiling van natuur en de bijna onmenselijke houding die dit vraagt van de beslissers hoog in de top. Beslissers die ook nu nog niet lijken te snappen dat natuur en mens meer waard zijn dan de winst op een enkel vat olie. How Beautiful We Were is daarnaast ook een roman over de verandering die wordt veroorzaakt wanneer de moderne wereld en traditie elkaar ontmoeten.

Kosawa is een traditioneel dorp met veel gewoontes waar de dorpelingen terecht trots op mogen zijn. Het  is ook een dorp met traditionele rolpatronen: mannen zijn er voor de jacht, vrouwen koken en zorgen voor de kinderen. Jongens leven tot aan hun huwelijk een vroliljk, onbezorgd leven, meisjes gaan zodra ze voor het eerst ongesteld worden op zoek naar een man. Zonder man geen toekomst, niets ergers dan dat je te onaantrekkelijk bent en echtgenote drie wordt.

Mbue laat subtiel zien hoe met de strijd voor natuur en gezondheid toch ook een tikkeltje emancipatie het dorp insluipt. Misschien dat de komst van welwillende westerlingen ook maakt dat de positie van de vrouwen in het dorp een beetje verandert. Ze laat ook zien dat de dorpelingen weliswaar slachtoffer zijn van de omstandigheden maar toch ook wel een beetje achterblijven in voor zichzelf opkomen. Hun vasthouden aan traditie, hoe mooi dan ook in bepaalde aspecten, is niet alleen maar positief.

Mbue vertelt een verhaal dat niet geheel chronologisch verloopt. Daarvoor laat zij personages te vaak terug en vooruit kijken, gooit ze er zelf af en toe een opmerking in die al wat weggeeft over de toekomst. Het meest opmerkelijke aan de roman is het spel met perspectief. Mbue wisselt regelmatig van perspectief en benut dat om de zienswijze van personages wat meer aan de zijkant alsnog te belichten. Het meest interessante perspectief is dat van de kinderen, of liever gezegd, één specifieke groep kinderen allemaal in het zelfde jaar geboren. Deze groep kinderen pakt de Griekse-tragedie rol van ‘koor’ op zich. Geeft als groep commentaar op ontwikkelingen, vertelt als groep hoe het met bepaalde mensen afloopt, speelt als groep op een gegeven ogenblik de hoofdrol in de gebeurtenissen.

How Beautiful We Were is een knap geschreven roman die taal, structuur en het spel met perspectief inzet om één urgente boodschap te verkondigen. Mbue laat precies zien waar macht corrumpeert, waar hebzucht ontmenselijkt.  How Beautiful We Were is geen roman die je even in een namiddag leest, de boodschap – zeker in de week van Glasgow – blijft hangen, gaat niet meer weg.

Carys Davies || The Mission House

Davies heeft een roman geschreven die niet zozeer gaat om gebeurtenissen als wel om relaties. Of liever gezegd, de manier waarop gebeurtenissen in ons leven ons vermogen bepalen om relaties op te bouwen. Of niet.

Hoofdpersoon Hilary Byrd is een angstig man. Ik vermoed dat hij in werkelijkheid in een hokje was geplaatst: te verlegen, een tikje autistisch. Hoe dan ook, Hilary Byrd is al zijn hele leven bang voor het leven. Hij heeft maar één goede relatie in zijn leven, die met zijn zus. Een mogelijke liefdesrelatie gedwarsboomd door zijn eigen onhandige opereren. Wij zouden zeggen dat Hilary mislukt is op zijn werk. Hij kon nieuwe eisen, luidruchtige en opdringerige collega’s en veranderingen niet aan en is daardoor ziek thuis komen te zitten. Het is absoluut verbazingwekkend dat hij ergens in zijn brein het idee heeft opgevat dat hij, zonder zijn zus, op reis moet. En dan notabene naar een land dat bekend staat om zijn drukte, om zijn overdaad aan indrukken in kleur en geur: India.

En nee, Hilary is niet op zijn plek in India. Wanneer hij hoort over een stad in de bergen waar het rustig en koel is weet hij niet hoe snel hij in de trein moet springen. Om in die trein gered te worden door de Padre, een predikant die na de dood van zijn vrouw onthand is achter gebleven. Hilary mag in het missiehuis logeren. De Padre zelf is geobsedeerd op zoek naar een man met wie zijn protegé Priscilla kan trouwen, zodat hij zeker weet dat ze in goede handen is wanneer hij om welke reden dan ook uit haar leven verdwijnt.

Bij aankomst in het dorp wordt Hilary besprongen door taxichauffeurs. Hij negeert ze allemaal, één van hen helpt hem later bij een valpartij. Hilary beloont deze Jamshed voor deze daad van vriendelijkheid door hem tot zijn persoonlijke chauffeur te bombarderen. Beide mannen gaan elke dag op pad. Er ontstaat een relatie die zeker in de ogen van Jamshed veel betekenis krijgt. 

The Mission House vertelt ons hoe Hilary vaart in het rustige, koele huis en dorp. We krijgen langzaam maar zeker een beeld van een man die het niet gered heeft in onze hectische maatschappij. Die nooit goed geleerd heeft hoe menselijk gedrag te lezen, niet weet hoe hij met andere mensen moet omgaan. Het is dan ook niet vreemd dat Hilary blijft plakken in het dorp. Natuurlijk betaalt hij de Padre een vergoeding voor een verblijf in de predikantenwoning maar toch … Er is weinig besef bij Hilary dat er een tijd van komen en van gaan is.

Niet dat de Padre daaraan bijdraagt. Hij betrekt Hilary namelijk steeds meer in het leven van hem en Priscilla. Hij hoopt dat Hilary Priscilla klaar kan voorbereiden op haar leven met Engelse les, door te leren naaien en bakken. De Padre heeft niet in de gaten dat zowel Hilary als Priscilla met deze lessen andere plannen hebben. Hilary krijgt in ieder geval het idee dat hij meer dan van harte welkom is. Hij heeft niet in de gaten dat hij bepaalde signalen totaal verkeerd interpreteert. 

The Mission House is een roman die het kleine benadrukt. Davies blinkt uit in het gedetailleerd beschrijven van mens en omgeving. Haar schrijfstijl benadrukt dat het leven uit een opeenvolging van kleine, soms positieve soms negatieve gebeurtenissen bestaat. Die opeenvolging van gebeurtenissen maakt dat het leven in de woning door lijkt te kabbelen; de hoofdstukken waarin Jamshed’s neef wordt geïntroduceerd bereiden ons voor op een verrassende wending. 

Davies heeft Hilary knap beschreven. Ik zag de man zo voor me, kon me precies voorstellen waarom hij zo sociaal onhandig handelde. Het drama in zijn leven is overduidelijk. Het is drama op een heel klein persoonlijk niveau maar daardoor niet minder navrant en invoelbaar. Hilary is niet gemaakt voor het leven in een hectische maatschappij, hij mist doodeenvoudig de competenties die daarvoor nodig zijn. Davies behandelt hem met respect, en laat daardoor zien dat deze maatschappij bepaald niet goed omgaat met de mensen die om andere dingen vragen. 

De Padre en Priscilla bleven wat meer clichés: de predikant die het beste voor heeft met de mensheid en niet ziet wat er daadwerkelijk om hem heen gebeurt, de protegé die ongemerkt een eigen leven opbouwt. De relatie Hilary – Jamshed was voor mij niet geheel helder. Ik snap niet echt waarom de oudere taxichauffeur zo gehecht raakt aan Hilary. Voor hem gaat de relatie verder dan zakelijk, voor mij werd niet duidelijk waarom dit voor Jamshed zo belangrijk was. 

The Mission House is een roman die kalm voort kabbelt totdat er opeens een verrassende wending komt die zorgt voor de nodige drama en commotie. Ik heb genoten van de manier waarop Davies gedetailleerd en zorgvuldig het leven van de hoofdpersonen tekende. Het drama in Hilary’s leven was overduidelijk aanwezig, maar door haar leefde ik mee met Hilary en hoopte ik op een bevredigende afloop voor hem.   

Anuk Arudpragasam || A Passage North

 

Shortlist 2021

Er gebeurt weinig in A Passage North, desondanks slaagt Arudpragasam erin een geweldige hoeveelheid informatie te delen met zijn lezers. Hij heeft gekozen voor een beschouwende schrijfstijl en gebruikt die als vehikel om gedachtes, feiten en overpeinzingen te delen. Op die manier pakt hij mooie maar ook bittere en wrede momenten letterlijk en figuurlijk in. 

Hoofdpersoon Krishan ontvangt aan het begin van de roman nieuws dat de vrouw die twee jaar lang voor zijn moeder heeft gezorgd overleden is. Hij besluit haar crematie bij te wonen.  Dit bekent een lange reis per trein vanuit Colombo naar het noorden van Sri Lanka. De roman beslaat in realistische tijd niet meer dan het moment van het telefoontje tot het moment dat Krishan weer terug wandelt naar Rani’s dorp na de crematie. In de tussenliggende pagina’s 365 pagina’s deelt een beschouwende verteller Krishan’s gedachtes met ons.

Gedachtes over zijn grote liefde Anjum, een Indiase vrouw die vastbesloten was haar leven te wijden aan de minderbedeelden in haar land. Een vrouw bovendien die meer dan Krishan in staat was lief te hebben zonder verplichtingen. Ook zij heeft haar moeilijke momenten gekend in de liefde, die hebben haar alleen maar meer vastbesloten gemaakt om haar eigen, bepaald niet gemakkelijke weg te kiezen.

Gedachtes over poëzie, over literatuur. Hele passages zijn gewijd aan samenvattingen van traditionele Sri Lankaanse of Indiaanse (religieuez) verhalen. Gedachtes ook van filosofische aard. Arudpradagam springt soepeltjes van literatuur en feit over naar conceptuele overdenkingen over leven en dood, over liefde, verantwoordelijkheid. Vaak eindigend in prachtig geformuleerde overpeinzingen. 

Gedachtes ook over zijn land, Sri Lanka, de lange periode van geweld waarin Tamil Tijgers vochten met regeringstroepen. Een periode die inmiddels beëindigd is maar waar het hele eiland nog steeds de consequenties van draagt. Kirshan heeft nooit partij gekozen, hij verbleef gedurende lange tijd in het buitenland, studeerde in India. Door Anjum is hij gaan nadenken over de verantwoordelijkheid die hij zou moeten voelen voor zijn land. Na een aantal jaar in voormalig oorlogsgebied gewerkt te hebben, is hij nu weer terug in zijn ouderlijk huis. 

Rani, de overleden vrouw, woonde in oorlogsgebied en heeft de lange strijd moeten bekopen met de dood van haar twee zoons. Een drama dat zij nooit te boven is gekomen. Arudpragasam gebruikt Krishan’s overpeinzingen om keiharde feiten over de strijd te delen met zijn lezers. De martelingen die plaatsvonden in gevangenissen, het gestaalde kader van de Tijgers die ervoor kozen om zichzelf op te offeren voor de strijd. En passant vele anderen met zich meenemend in hun bomaanslagen. Arunpragasam kiest er niet voor uitvoerig in te gaan op de oorzaak van de strijd, de geschiedenis die geleid heeft tot een burgeroorlog tussen Tamils, moslims en Hindoes. Hij beperkt zich tot het beschrijven van de letterlijk en figuurlijk gapende wonden die de oorlog heeft veroorzaakt. 

A Passage North is één lange beschouwing. Arudpragasam springt met dank aan gedachtes in het hoofd van Krishan heen en weer tussen de jaren en de feiten. Krishan is niet zozeer de hoofdpersoon als wel het vehikel om de beschouwingen een plaats te kunnen geven. Er is geen sprake van een chronologische structuur, de overpeinzingen lijken bijna terloops. De ene gedachte geeft aanleiding tot een verhandeling over een ander onderwerp. A Passage North lijkt daarmee een beetje op een luchtballon die letterlijk met de wind meewaait. Omdat die luchtballon in dit geval wel begrensd wordt door het kader van de verteller verandert de wind hooguit af en toe van richting, ontaardt nooit in een stevige storm laat staan orkaan.  

Ik vermoed dat A Passage North voor veel lezers te traag, te beschouwend is. Ik vond het prettig dat met name de gruwelijkheden van de burgeroorlog behoedzaam ingepakt waren. Ik houd nu eenmaal niet van expliciete beschrijvingen van gewelddadigheden.  De gruwelijkheden zijn een essentieel onderdeel van de geschiedenis van Sri Lanka, ze konden in de roman niet ontbreken. Voor mij komen ze op deze manier harder aan dan wanneer Arudpragasam van dik hout planken had gezaagd. 

Ik snap dat deze roman de shortlist heeft gehaald. Ik heb ervan genoten, Arudpragasam heeft mij onnadrukkelijk meegenomen in het leven van een jongeman. En maakte daarmee de toestand van zijn land des te nadrukkelijker. 

 

Richard Powers || Bewilderment

 

2021 Shortlist

 Ik heb volgens mij alles van Richard Powers gelezen en elke keer laat de man me weer versteld staan. Dit keer ook. Toch is Bewilderment niet perse een typische Powers. Meestal grossiert de schrijver in ingewikkelde verhaallijnen met meerdere perspectieven die tegen het einde naadloos in elkaar gevlochten blijken. Bewilderment heeft eigenlijk maar één verhaallijn. Die grijpt je echter vanaf de eerste pagina letterlijk bij je keel. Powers speelt voor het eerst met emotie, en hoe.

Theo Byrne en zijn zoon Robin zijn de belangrijkste personages in Bewilderment. Echtgenote en moeder Aly, dodelijk verongelukt toen ze een uitweek voor een dier, is in hun hoofd en hart alom aanwezig. Bewilderment wordt verteld vanuit het perspectief van Theo; Robin stelt vragen, maakt opmerkingen; typografisch duidelijk herkenbaar doordat ze cursief zijn.

Na een bijna gelukzalig begin met vader en zoon die tijdens een lang weekend ergens in de bergen de sterrenhemel bewonderen, blijkt op pagina vier het probleem. Robin is een kind met een etiketje, een rugzakje. Hij heeft woedeaanvallen, is dan niet in bedwang te houden. Zijn school wil dat hij aan de medicijnen gaat. Vader Theo weigert, al is het maar omdat hij het niet eens met de diagnoses van artsen en onderwijzers. Hij ziet dat Robin ongelukkig is en worstelt maar zoekt verwoed naar een alternatief.

Dat alternatief komt in de vorm van een experimentele behandeling die het midden houdt tussen EMDR, mindfulness en Zen. Samenkomend in een computerprogramma. Robin lijkt te gedijen onder de behandelingen en het succes neemt zelfs toe wanneer hij via de computer in een eerder opgenomen experiment een soort energiegolven van zijn moeder moet zien te volgen (sorry, beter weet ik het niet te omschrijven). Robin verandert van een onhandelbaar jongetje in een kind dat zijn emoties onder controle heeft en het leven steeds beter aan kan.

Robin is echter nog steeds geen standaard kind. Hij eist van zijn vader dat die hem thuis les geeft, verdiept zich in de natuur en raakt op een toch niet helemaal fijne manier geobsedeerd door de teloorgang van het milieu op de aarde. Mede beïnvloed door wat hij tijdens de behandeling van zijn moeder meekrijgt en de beelden van Greta Thunberg, wordt hij activist. Een activist die nog steeds kind blijkt en niet snapt hoe de wereld werkt. Keer op keer is hij bitter teleurgesteld wanneer hij merkt dat mensen hem vertederend vinden maar hem bepaald niet serieus nemen.

Ik vermoed dat Theo in zijn jeugd ook een etiketje gehad heeft. Hij is wetenschapper en zoekt samen met een grote groep wetenschappers naar leven in het heelal. Het echte leven doorziet hij niet geheel. Hij voorziet ontdekte planeten van een geschiedenis en een verhaal. Hoe hij dat doet wordt mij nooit helemaal duidelijk, hij boeit mij net zo met de verhalen over de verre planeten als zijn zoon. Niet vreemd dat die niet helemaal past binnen het reguliere aanbod op zijn school.

De verhaallijn is helder: Powers neemt ons mee in het leven van Theo en Robin. Hij doorspekt hun tijdslijn met wetenschappelijke elementen uit Theo’s carrière, naarmate de roman vordert neemt ook het aantal kritische opmerkingen en voorvallen over het politieke klimaat toe. Powers blijkt dan zelf ook een beetje de activist: het moge duidelijk zijn dat hij geen fan was van de vorige president van de Verenigde Staten, zonder diens naam ook maar een enkele keer te noemen. In zijn roman  neemt Powers de vrijheid om te laten zien dat het allemaal nog erger had gekund.

Bewilderment is doordrenkt van wanhoop. Powers bereikt dat niet met uitbundige uitingen maar door subtiele frases in de conversaties die vader en zoon hebben, door gedachtes die Theo heeft. De hele roman ademt Theo’s angst dat het niet goed zal gaan met Robin. Het is zijn eigen wanhoop dat hij het zonder echtgenote Aly niet aan kan, de toenemende zekerheid dat Robin speciaal is, de angst dat hij niet kan verhinderen dat het speciale van Robin ontaardt in negativiteit, alleen maar onder controle te houden met medicijnen die Robin afvlakken.

Bewilderment is een knap geschreven roman waarin Powers wederom laat zien dat hij structuur (alleen maar korte hoofdstukken), schrijfstijl (geweldige samengestelde zinnen waarin geen woord of komma verkeerd staat)  en inhoud weergaloos weet te combineren. Alles draait om de pogingen van Theo om zijn zoon te behouden zoals hij is. Bewilderment is daarmee de roman geworden waarin Powers op magistrale wijze de wanhoop van een vader tot tweede verhaallijn maakt . Emotie en feitelijke gebeurtenissen leiden samen tot een hartverscheurend einde dat je vanaf het begin voelt aan komen.

Oftewel: ik was vanaf het eerste moment in de ban van Bewilderment. Powers bewijst met deze roman dat hij tot de top behoort. Een terechte plek op de shortlist, wat mij betreft een grote kanshebber voor de Booker Prize.

 

Cynthia Ozick || Antiquities

Ozick is een schrijfster met een indrukwekkend oeuvre die volledig aan mijn aandacht is ontsnapt. In mijn favoriete boekhandel lag haar Antiquities, een blik op het internet was voldoende om een exemplaar aan te schaffen. Ik werd aangenaam verrast: Antiquities bleek een genot om te lezen.

In Antiquities kijkt Lloyd Wilkinson Petrie terug op de tijd die hij doorbracht op de Temple Academy for Boys, eerst als pupil later als lid van de Raad van Bestuur. Op zijn oude dag is hij samen met andere Raad van Bestuur-leden teruggekeerd naar de inmiddels opgeheven kostschool. Het gebouw behoort aan hen toe.

Waarom de mannen ervoor kiezen hun laatste dagen op de voormalige school door te brengen is niet geheel duidelijk. Misschien is het wel het feit dat dat ze geen van allen een thuis hebben. De mannen besluiten elk een terugblik op de school te schrijven over een voor hen belangrijk moment. Wilkinson Petrie kwijt zich al snel met hart en ziel aan deze taak. Het is maar de vraag of één van de anderen een letter op papier zet.

De terugblik bidet Ozick de kans om een vernietigend beeld te scheppen van een Patriciër. Een man die volledig buiten het leven staat, zichzelf ziet als een telg uit een vooraanstaande familie en geen idee heeft hoe men hem ziet. Hij staat voor een positie en stijl van leven die hij aan zijn familienaam te danken heeft, niet aan zijn eigen merites. Wilkinson Petrie zit zo verstrikt in zijn eigen opvattingen over wat goed en fout is, dat hij echt niet ziet hoe fout hij zij zelf is. Beginnend met zijn bijna nazistische ideeën over Joden, de tenenkrommende manier waarop hij mede-scholieren van Joodse afkomst beschrijft.

Wilkinson Petrie is weduwnaar, zijn zoon woont ver weg en maakt carrière in de filmwereld. Vader weigert te zien dat zoonlief met een man samenwoont, de lezer is niet al te verbaasd dat zoonlief op zijn beurt geen aanstalten maakt om zich over zijn oudere, kwakkelende vader te ontfermen. Jaren van vaderlijke verwaarlozing eisen hun tol. De vraag komt in je op of vaders zo streng is naar zijn zoon, omdat hij in zich jeugd zelf bepaald on-platonische gevoelens heeft gehad voor zijn overbuurjongen.

Die overbuurjongen is een mysterie. Ben-Zion Elefantin is geen doorsnee-scholier. Wanneer het lot de twee samenbrengt, neemt hij Wilkinson Petrie mee in het verhaal van zijn volk. Deze snapt niet wat hem verteld wordt. En om heel eerlijk te zijn, ik snapte het ook niet helemaal. Wilkinson Petrie doet een oprechte poging om Elefantin naderbij te komen, hij wil hem een archeologische vondst cadeau doen die voor hem heel waardevol is. Hij snapt niet dat die geste als beledigend opgevat kan worden.

Wat ik ongelooflijk knap vind aan Antiquities is het feit dat Ozick de benauwde, vooringenomen wereld van Wilkinson Petrie neersabelt en tegelijkertijd laat zien dat de man doodongelukkig is. Hij is eenzaam, niet in staat contact te leggen met mensen, niet meer van deze wereld. En het ergste is nog dat hij echt niet snapt waarom mensen zich van hem afkeren.

Ozick beschrijft dit alles ook nog eens in prachtig proza en volledig vanuit het perspectief van Wilkinson Petrie. Ozick beperkt zich tot die informatie waarvan wij denkt dat die nodig is. Het beperkte perspectief maakt juist dat Ozick hem zo genadeloos met al zijn fouten kan neerzetten: hij zegt het echt allemaal zelf. Haar structuur, met paragraven die steeds meer gaan rammelen, weerspiegelt het onvermijdelijke verval van haar hoofdpersoon.  

Antiquities is zeker geen eenvoudige roman. Ik moest af en toe fragmenten herlezen om te kijken of ik het wel snapte. Ik vermoed dat ik de roman pas volledig snap na tweede of zelfs derde lezing. Desalniettemin: ik snap nu waarom Ozick gezien wordt als een prominente Amerikaanse auteur, deze roman maakt die positie volledig waar.

Julia Phillips || Disappearing Earth

Disappearing Earth stond al een tijdje op mijn verlanglijst. Ik bleef steken op pagina drie, daarna bleef het om mij inmiddels onduidelijke redenen ongelezen op mijn bed liggen. Toen ik verder gekomen was dan die pagina drie wist ik dat ik verder wilde lezen.

In Disappearing Earth verdwijnen twee jonge meisjes spoorloos. Terwijl hun moeder aan het werk is, dwalen zij door Petropavlosk, Kamchatka. Na een lange dag wandelen accepteren ze de lift van man die ze eerder hebben geholpen nadat hij was gevallen. Juist, daar waarschuwen volwassenen consequent voor: stap niet in de auto bij vreemde mannen. De zoektocht naar de meisjes loopt op niets uit, ze zijn weg.

Phillips beschrijft daarna het effect dat de verdwijning heeft op mensen in Kamchatka. Pas tegen het einde blijkt dat ze deze mensen met zorg gekozen heeft, uiteindelijk blijken ze allemaal een pionnetje te zijn in het geheel. Aan sommige mensen besteedt Phillips slechts enkele pagina’s, anderen krijgen lange hoofdstukken toebedeeld. De opzet van de roman maakt dat die grote gelijkenis toont met een bundel korte verhalen. Op het allerlaatst blijkt dat Phillips gestructureerd naar een bevredigend einde heeft gewerkt.

Het korte verhaleneffect maakte dat ik persoonlijk af en toe baalde. Behoorlijk wanneer ze de jonge Ksyusha aan het woord laat. Een studente opgegroeid in een klein dorp, zomers altijd op pad met de kudde elanden van haar ouders. Wanneer haar nichtje haar dwingt om mee te doen in een folkloristische dansgroep begint ze pas echt waardering te tonen voor haar eigen ‘Even’-cultuur, van één van de oorspronkelijke nomadenvolken op Kamchatka. Ze realiseert zich echter ook hoeveel druk er door familie en cultuur op haar wordt gelegd, een eigen keuze is haar niet gegund. Ik werd zo gegrepen door haar verhaal dat ik teleurgesteld was dat Ksyusha niet meer terugkeerde in het geheel.

In meerdere hoofdstukken komt ook de verdwijning van een Even-meisje enkele jaren eerder aan de orde. Dan blijkt hoe racistisch Kamchatka is. Ondanks alle verzoeken van de familie doet de politie nauwelijks een poging om haar te vinden. Er wordt al snel geoordeeld dat ze vast weggelopen is; haar slechte reputatie helpt niet mee. Haar moeder Alla bestiert een cultureel centrum in Esso, een dorp op het platteland. Zij weet dat het lot van haar dochter de politie niet interesseert, het wringt dat ze wel veel tijd en energie steken in de twee Russische meisjes.

Phillips verweeft op fijne wijze de verdwijning van de meisjes met het pittige leven in het onherbergzame Kamchatka waar klimaat maar ook de dwang van de samenleving het mensen moeilijk maken. Zo kun je maar beter niet tot de LHBTI-groep horen; niet acceptabel. Je hebt mazzel wanneer je slim genoeg bent om je dorp dan te ontvluchten en een carrière op te bouwen in de stad. Voor veel inwoners van Kamchatka is de vlucht naar de grote stap geen optie. Hun gebrekkige opleiding en gebrek aan geld maken dat ze blijven. Weer andere inwoners lijken bewust voor het onherbergzame gebied te hebben gekozen, bijvoorbeeld omdat ze wetenschappelijk onderzoek verrichten

Ik had er geloof de voorkeur aangegeven indien Disappearing Earth wat minder op een verhalenbundel had geleken. Ik houd gewoon niet zo van het feit dat je dan alleen maar korte stukjes gepresenteerd krijgt. Phillips wist precies waar ze mee bezig was en bouwt in een soortement crescendo naar het einde toe maar toch.  Ondanks mijn gepruttel over de verhalenstructuur heb ik Disappearing Earth geboeid gelezen. Dat Phillips een fijn einde aan de roman heeft gebreid waardeerde ik zeer. Welk? Daar moet je vooral zelf achter komen.

Kazuo Ishiguro || Klara

Ishiguro heeft weer een dystopische roman afgeleverd. En weer eentje waar de dreiging steeds op afstand zit, met verwijzingen maar nooit harde, brute gebeurtenissen. Hoofdpersoon Klara is het duidelijkste teken dat Ishiguro ons meeneemt naar een wereld in de toekomst: zij is geen mens maar een AF, ‘artificial friend’. In dit geval van zieke puber Josie.

Klara start in de winkel waar Klara samen met andere AF’s wacht op verkoop. Hoewel duidelijk is dat zij een uitzonderlijk goed gelukte AF is, duurt het toch eventjes voordat ze daadwerkelijk verkocht wordt. Die tijd benut Ishiguro om ons kennis te laten maken met Klara en het brein van een AF. 

De AF wordt gevoed door de zon, letterlijk. Hun systeem draait op zonne-energie. Klara en de andere AF’s zoeken dan ook voortdurend naar straaltjes zon, een plek in de etalage is de hoofdprijs omdat daar de zon voluit naar binnen schijnt. Hoe verder naar achter de plek, hoe minder energiek de AF. Voor Klara is de zon een god, degene die levens mogelijk maakt en redt. Zij heeft niet in de gaten dat de zon deze rol niet speelt in het leven van mensen. Er is ook niemand die haar hierop wijst. Dus trekt Klara op basis van wat zij in de etalage ziet verkeerde conclusies.

AF’s worden gevreesd omdat zij de potentie hebben om hun verstandelijke vermogens in te zetten die voor mensen niet mogelijk is. Ishiguro maakt door de manier waarop hij weergeeft hoe Klara één en één verbindt duidelijk dat er dan wel iets of iemand moet zijn die het lerende vermogen test en toetst. In het geval van de AF’s in zijn roman gebeurt dat duidelijk niet, zij blijven daardoor robots met al hun beperkingen. 

Niet dat Klara geen beminnelijke robot is. Zij is geprogrammeerd om haar mens te helpen en dat doet ze. Zelfs wanneer blijkt dat Josie wellicht ongeneeslijk ziek is en dat opoffering van de kant van Klara wellicht nodig is om haar door te laten leven. Het is vertederend om te lezen hoezeer Klara gelooft dat ook Josie kan genezen door de zon en hoe ver zij gaat om haar geliefde Josie te redden. Het wringt wanneer steeds duidelijker wordt dat Klara slechts een speelbal is in de omstandigheden.

De dystopische wereld openbaart zich niet aan de lezer door beschrijvingen van een verwoeste wereld maar door verwijzingen naar een maatschappij waarin een keiharde tweedeling zich openbaart. De mensheid heeft niet alleen geleerd hoe ze levensechte AI kan maken, ze heeft ook geleerd hoe ze intelligentie genetisch kan manipuleren. Ouders hebben de keuze om hun kinderen ‘op te tillen’. Josie’s ouders hebben die keuze gemaakt. 

Goede universiteiten vragen om ‘opgetilde’ studenten, bepaalde banen staan niet meer open voor mensen wiens genen niet gemanipuleerd zijn. Groepen mensen komen buiten de maatschappij te staan. Terloopse opmerkingen maken duidelijk dat dit binnen niet al te lange termijn tot geweld zal leiden. De mensen in Klara merken daar echter zelf nog niets van. Zij lijden vooral onder een andere bijwerking van het ‘optillen’. Het lijkt er toch echt op dat Josie met dank aan het ‘optillen’ zo ziek geworden is. De keuze van haar ouders kan haar het leven kosten. 

Ishiguro vertelt het verhaal van Klara en Josie vanuit het perspectief van de eerste. Wij leren dus over de wereld waarin zij vertoeft vanuit haar onvolledige begrip van wat zij ziet. In een fase waarin haar brein zich vormt en zij de basis legt voor verdere ontwikkeling blijkt de beperking van dat brein. Klara zou zich moeten kunnen ontwikkelen tot een fantastisch intellect, zij blijft steken op het niveau van een kind. Het lijkt er sterk op dat de AF’s door de mensen om hen heen tegen gehouden worden. Klara ziet Josie als haar grootste vriendin, voor Josie is zij uiteindelijk slechts een pratende pop. 

Klara laat ons kennis maken met een beangstigende wereld. Het is weer de kracht van Ishiguro dat hij die wereld schetst door ons deze te laten zien vanuit de ogen van een onvolkomen wezen, dat hij met subtiele verwijzingen een keiharde wereld schetst achter de bijna dromerige die hij ons op papier voor tovert. Klara is beminnelijk, je leeft met haar mee. Ik kreeg plaatsvervangende schaamte toen ik echt doorkreeg hoe zij in feite door ‘haar’ mensen misbruikt wordt. Klara, roman en AF, laat ons zien hoe een wereld met ‘Artificial’ en gemanipuleerde intelligentie er vooral niet uit zou moeten zien. Petje af voor Ishiguro. 

Patricia Lockwood || No One Is Talking About This

 

Shortlist

Ik val maar meteen met de deur in huis: veel van de finesses uit deze roman zijn mij volledig ontgaan. Hoewel ik mezelf voor mijn leeftijd nog best wel vaardig vind wanneer het om social media gaat, bleek ik nu genadeloos door de mand te vallen. Ik kon de grote lijnen volgen maar de subtiliteiten van memes en dergelijke ontgingen mij volledig. Het was maar goed dat in het tweede deel van de roman duidelijk wordt dat er ook zaken zijn die niet voor social media bedoeld zijn.

No One Is Talking About This is volledig geschreven vanuit het perspectief van een ‘influencer’. Het wordt mij nooit helemaal duidelijk waarover ze specifiek schrijft en dus mensen beïnvloedt, zo af en toe blijkt dat ze iets gepost heeft waarop druk gereageerd wordt. Vaak zinnen waarvan ik me dan afvraag ‘hoezo?”. Maar dat ligt dus aan het feit dat ik me social media op latere leeftijd heb moeten eigen maken, nietwaar.  

Wat mij wel duidelijk wordt, is dat haar leven beheerst wordt door de social media. Wat daar gezegd wordt, wat daar ‘viral’ gaat is belangrijk. Wat ook duidelijk wordt, is dat de zoektocht naar een volgend iets om ‘viral’ te krijgen een jachtig bestaan oplevert. Om heel eerlijk te zijn, ik word al moe wanneer ik het lees. Voortdurend op zoek naar een nieuwe scope, voortdurend het internet afspeuren, voortdurend bang zijn dat je iets mist. Ondanks mijn beperkte kennis van het leven van een dergelijke ‘influencer’ is het mij wel duidelijk dat de digitale wereld, het platform, het leven van de hoofdpersoon volledig beheerst. 

En dan blijkt haar nog ongeboren nichtje het Proteus Syndroom te hebben. Haar levensverwachting is minimaal. Indien zij de bevalling al overleeft, sterft ze waarschijnlijk vrij snel daarna. In de conservatieve omgeving waarin haar ouders wonen zijn abortus of opwekken van de bevalling niet aan de orde. Artsen, ouders en influencer staan machteloos en kunnen alleen maar hopen op een goede uitkomst. 

Die is er natuurlijk niet. Proteus Syndroom zorgt ervoor dat de baby geboren wordt met een ongewoon groot hoofd dat alleen maar zal groeien, met zware ademhalingsproblemen als het resultaat. Tot ieders verbazing blijft het meisje leven. Moeder en zus zijn smoorverliefd, hun leven draait vanaf de geboorte alleen nog maar om het kleine meisje. In de maanden dat zij leeft blijkt ze op hen te reageren, blijkt ze zich net als een gezonde baby te ontwikkelen. Dat hoofd blijft echter groeien en daar is niets tegen te doen.

Ja, Proteus Syndroom wordt nu ook ‘trending topic’ op ‘het platform’.  Voor onze hoofdpersoon telt echter alleen nog maar haar nichtje. En over die liefde voor een jong kind, de zorgen die haar ziekte met haar meenemen heb je het met de mensen in je naaste omgeving, niet met de hele digitale wereld. Het doet pijn dat die digitale wereld vindt dat zij kan meepraten over een klein meisje dat je moet kunnen voelen, ruiken en zien om te geloven dat ze echt is.

Zoals gezegd, de finesses van die digitale wereld ontgaan mij. De kloof tussen deze wereld en de echte wereld waarin liefde en verdriet een hoofdrol spelen wordt door Lockwood prachtig beschreven. Dat de roman duidelijk in twee delen is onderscheiden, versterkt die kloof. Digitale en echte wereld zijn strikt gescheiden. Ook de toon van beide delen verschilt. Het eerste deel is op het komische af, gejaagd en hectisch. In het tweede deel staat iedereen met beide benen stevig op de grond, stelt Lockwood echt leven en lijden voorop.  Dan gaat het toch echt om de persoonlijke contacten. 

Waar ik in het eerste deel van de roman vooral verbaasd en zoekende was, leefde ik in het tweede deel mee met het leven en lijden van baby en familie. Dat komt voor een belangrijk deel door het talent van Lockwood die wanhoop, liefde en verdriet in de juiste, tedere schrijnende, woorden beschrijft. Lockwood slaagt er prachtig in om beide werelden met elkaar te contrasteren. Ze laat zien dat we in een wereld leven waarin het digitale element eigen verdiensten heeft en niet meer weg te denken is. Ze weet de juiste woorden te vinden om ondraaglijk verdriet te schetsen. 

Proteus Syndroom is een zeldzame aandoening die voor buitensporige groei, van in dit geval de hersenen zorgt. Voor de oudere garde: The Elephant Man leed aan Proteus. In dit geval beschrijft Lockwood helaas haar eigen nichtje die niet lang na haar geboorte overleed. No One is een prachtig eerbetoon aan haar.