Cynthia Ozick || Antiquities

Ozick is een schrijfster met een indrukwekkend oeuvre die volledig aan mijn aandacht is ontsnapt. In mijn favoriete boekhandel lag haar Antiquities, een blik op het internet was voldoende om een exemplaar aan te schaffen. Ik werd aangenaam verrast: Antiquities bleek een genot om te lezen.

In Antiquities kijkt Lloyd Wilkinson Petrie terug op de tijd die hij doorbracht op de Temple Academy for Boys, eerst als pupil later als lid van de Raad van Bestuur. Op zijn oude dag is hij samen met andere Raad van Bestuur-leden teruggekeerd naar de inmiddels opgeheven kostschool. Het gebouw behoort aan hen toe.

Waarom de mannen ervoor kiezen hun laatste dagen op de voormalige school door te brengen is niet geheel duidelijk. Misschien is het wel het feit dat dat ze geen van allen een thuis hebben. De mannen besluiten elk een terugblik op de school te schrijven over een voor hen belangrijk moment. Wilkinson Petrie kwijt zich al snel met hart en ziel aan deze taak. Het is maar de vraag of één van de anderen een letter op papier zet.

De terugblik bidet Ozick de kans om een vernietigend beeld te scheppen van een Patriciër. Een man die volledig buiten het leven staat, zichzelf ziet als een telg uit een vooraanstaande familie en geen idee heeft hoe men hem ziet. Hij staat voor een positie en stijl van leven die hij aan zijn familienaam te danken heeft, niet aan zijn eigen merites. Wilkinson Petrie zit zo verstrikt in zijn eigen opvattingen over wat goed en fout is, dat hij echt niet ziet hoe fout hij zij zelf is. Beginnend met zijn bijna nazistische ideeën over Joden, de tenenkrommende manier waarop hij mede-scholieren van Joodse afkomst beschrijft.

Wilkinson Petrie is weduwnaar, zijn zoon woont ver weg en maakt carrière in de filmwereld. Vader weigert te zien dat zoonlief met een man samenwoont, de lezer is niet al te verbaasd dat zoonlief op zijn beurt geen aanstalten maakt om zich over zijn oudere, kwakkelende vader te ontfermen. Jaren van vaderlijke verwaarlozing eisen hun tol. De vraag komt in je op of vaders zo streng is naar zijn zoon, omdat hij in zich jeugd zelf bepaald on-platonische gevoelens heeft gehad voor zijn overbuurjongen.

Die overbuurjongen is een mysterie. Ben-Zion Elefantin is geen doorsnee-scholier. Wanneer het lot de twee samenbrengt, neemt hij Wilkinson Petrie mee in het verhaal van zijn volk. Deze snapt niet wat hem verteld wordt. En om heel eerlijk te zijn, ik snapte het ook niet helemaal. Wilkinson Petrie doet een oprechte poging om Elefantin naderbij te komen, hij wil hem een archeologische vondst cadeau doen die voor hem heel waardevol is. Hij snapt niet dat die geste als beledigend opgevat kan worden.

Wat ik ongelooflijk knap vind aan Antiquities is het feit dat Ozick de benauwde, vooringenomen wereld van Wilkinson Petrie neersabelt en tegelijkertijd laat zien dat de man doodongelukkig is. Hij is eenzaam, niet in staat contact te leggen met mensen, niet meer van deze wereld. En het ergste is nog dat hij echt niet snapt waarom mensen zich van hem afkeren.

Ozick beschrijft dit alles ook nog eens in prachtig proza en volledig vanuit het perspectief van Wilkinson Petrie. Ozick beperkt zich tot die informatie waarvan wij denkt dat die nodig is. Het beperkte perspectief maakt juist dat Ozick hem zo genadeloos met al zijn fouten kan neerzetten: hij zegt het echt allemaal zelf. Haar structuur, met paragraven die steeds meer gaan rammelen, weerspiegelt het onvermijdelijke verval van haar hoofdpersoon.  

Antiquities is zeker geen eenvoudige roman. Ik moest af en toe fragmenten herlezen om te kijken of ik het wel snapte. Ik vermoed dat ik de roman pas volledig snap na tweede of zelfs derde lezing. Desalniettemin: ik snap nu waarom Ozick gezien wordt als een prominente Amerikaanse auteur, deze roman maakt die positie volledig waar.

Marian Engel || Bear

Bear is geen recente roman. Engel schreef deze in de jaren zeventig. Ik kan me zomaar voorstellen dat het in die tijd vooral gezien werd als een roman met een zwaar feministische insteek. In deze tijd is het zwaartepunt van de symboliek verschoven: naar de verhouding van de witte Canadezen met de oorspronkelijke bewoners van Canada.

Bear is zwaar symbolisch, de roman wordt vergeleken met mythes, met sprookjes. Niet vreemd. In de roman ontwikkelt de relatie tussen een bibliothecaresse en een beer zich bepaald niet op gebruikelijke wijze. Die relatie kan alleen maar als symbolisch gezien worden. Zo nee, dan vrees ik dat je als lezer je enigszins vertwijfeld afvraagt waar de auteur in vredesnaam op uit was. 

Bibliothecaresse Lou brengt haar zomer op een klein eiland ergens in de Canadese wildernis door. De inhoud van het enige huis op dit eiland is aan haar instituut nagelaten; zij moet onderzoeken of er tussen de meubels, schilderijen en boeken iets interessants zit. 

Lou’s opdracht is niet waar deze roman om draait. Ja, het onthult wat zaken over de wijze waarop Canada gekoloniseerd is maar daar gaat het eigenlijk niet om. Onderdeel van haar opdracht is ook dat zij een oude beer verzorgt en die beer groeit uit tot de focus van haar aandacht. Lou zoekt eerst aarzelend toenadering, wanneer zij merkt dat de beer geen kwaad in zin heeft wordt ze steeds vrijer in de manier waarop ze hem tegemoet treedt. Zo gaat ze met hem zwemmen en wandelen.

Dan komt de beer ’s avonds het huis binnen en krijgt hun relatie een seksuele kant. Lou vlijt zich naakt tegen hem en laat zich door zijn tong bevredigen. Mijn eerste reactie was ‘nou ja, dit gaat wat erg ver”, naar ‘doet me een beetje aan Surfacing van Margaret Atwood denken waarin een zwaarbehaarde meneer de hoofdpersoon seksueel en als onafhankelijke vrouw helpt los te komen van conventie.  En tja, Lou komt zeker los van conventie. De beer, tijdelijk de belangrijkste persoon in haar leven,  laat haar inzien dat ze tot nu toe een oppervlakkig leven geleid heeft, dat ze bij terugkeer in de maatschappij moet ophouden met zichzelf begraven in een stoffig archief. Haar zelfbewustzijn keert terug, ze is niet langer een stoffig muisje.  

Dan komt er een scene waarin Lou een grens overschrijdt en de beer op natuurlijke wijze reageert door haar een flinke tik te geven. Ze wordt letterlijk met een klap teruggebracht naar de werkelijkheid. Dat is ook het moment waarop de beer niet zozeer een rol speelt in een symbolisch ontwaken van een ingedutte vrouw als wel als de symbolische vertegenwoordiger van de oorspronkelijke bewoners van de omgeving van het eiland. 

De manier waarop Lou met de beer omgaat, vooral haar belang dienend, lichtelijk neerbuigend, hem niet helemaal voor vol aanziend, komt dan aardig overeen met de manier waarop witte, koloniserende Canadezen met de oorspronkelijke bewoners van hun land om gingen. De oude Indiaanse vrouw, die de beer verzorgt en hem uiteindelijk mee naar huis meeneemt, hoort bij hem, niet Lou.  

Zoals gezegd, Bear kan niet letterlijk gelezen worden. De lezer die zich kan overgeven aan de symboliek waardeert de wijze waarop Engel de symbolische relatie tussen Lou en de beer beschreven heeft, haar prachtige lyrische taalgebruik en de boodschap die tussen de regels doordruipt: Canada heeft haar oorspronkelijke bewoners slecht behandeld. Ik vermoed dat Bear niet voor iedereen is, het is vast niet voor niets dat de vertaling bijna een halve eeuw op zich heeft laten weten.  In Canada wordt de roman gezien als een meesterwerk en ik kan me er iets bij voorstellen.  

Charlotte McConaghy || Migrations (The Last Migration)

Om maar meteen met de deur in huis te vallen: McConaghy bewijst met Migrations dat een toekomstroman met een duidelijke boodschap ook een verdomd goede roman kan zijn. Eentje met een goede opbouw, mooi geschreven en sterke karakterontwikkeling. De kwaliteit van Migrations laat de boodschap des te harder aan komen.

In de wereld van Franny Stone leven bijna geen dieren meer in het wild. Vissen, zoogdieren en vogels: ze zijn bijna uitgestorven. Franny besluit een laatste vlucht van enkele Noordse Sterns te volgen. Ze heeft drie vogels van een zender voorzien en manipuleert de bemanning van een vissersboot om met haar vanuit Groenland naar de Zuidpool te varen. De boot heet Saghani: de Raaf. Voor Franny die een speciale relatie heeft met raven en kraaien een teken dat het voorbestemd is.

Het is vanaf het begin duidelijk dat Franny niet meteen de gemiddelde persoon is. Zo heeft ze absoluut geen zitvlees, echtgenoot Niall heeft vanaf de eerste minuut van hun relatie moeten aanvaarden dat Franny ruimte nodig heeft en af en toe letterlijk wegvlucht. Ze hebben één duidelijke afspraak: ik laat je los op voorwaarde dat je steeds bij mij terugkomt. En dat doet Franny, keer op keer. Het is overduidelijk dat haar liefde voor Niall groter is dan de dwang om alleen de wereld over te reizen.

McConaghy bouwt haar roman niet lineair op. Haar roman is onderverdeeld in drie duidelijke delen. Die delen beslaan het verleden maar ook momenten in Franny’s leven. Soms gaan deze terug naar haar prille jeugd, soms zijn die recenter. Het effect is dat langzaam maar zeker onthuld wordt waarom Franny is wie ze is. En waarom ze zo bang is dat haar neiging om nooit op een plek te blijven genetisch bepaald is. De belangrijkste mensen in haar leven blijken allemaal weggegaan te zijn, om welke reden dan ook. Het wordt ook steeds duidelijker dat Franny nog steeds lijdt onder de consequenties van een zwaar traumatische gebeurtenis. Pas aan het einde van de roman wordt duidelijk hoe heftig die gebeurtenis was en hoe deze haar leven heeft beïnvloed.

De relatie met Niall blijkt de meest bestendige in Franny’s leven. In de gesprekken die Niall en Franny voeren laat McConaghy zien dat zij in staat is de balans te houden tussen boodschap en lyrisch schrijven. Niall is bioloog en vecht een zo goed als verloren strijd tegen de teloorgang van de natuurlijke wereld. Hij lijdt onder het feit dat steeds meer dieren het onderspit delven, dat economische belangen nog steeds voorop staan. Hij begrijpt niets van Franny maar wist vanaf het eerste moment dat hij de rest van zijn leven met haar wilde doorbrengen.

De liefdesrelatie van Niall en Franny zit diep. Hoe diep ga ik nu niet uitleggen, dan geef ik teveel van de plot weg en dat zou zonde zijn. Neem gerust van mij aan dat de hele roman eigenlijk gebouwd is rondom hun relatie, rondom het feit dat Niall op zijn plek blijft, Franny reist en dat het daarom niet vreemd is dat zij de barre tocht naar de Zuidpool op zich neemt.  De liefdesrelatie maakt het voor McConaghy ook mogelijk dat zij steeds meer over het karakter en leven van Franny onthult. Dat van Niall blijft daarbij onderbelicht: hij is de wetenschapper die een hekel heeft aan zijn bemiddelde moeder en die een verloren strijd strijdt.

Migrations eindigt optimistisch, passend bij de hechte relatie tussen Niall en Franny. Zij heeft een belofte gedaan aan hem, die moet worden nagekomen. Waarom dat zo belangrijk is moeten jullie vooral zelf ontdekken: ik verklap het niet. Het optimistische einde past ook bij de lange zoektocht naar zichzelf om haar trauma te verwerken. En om heel eerlijk te zijn: af en toe is het ook wel fijn indien ook een toekomstroman niet alleen pessimistisch is.

Migrations heeft mij in positieve zin verrast. McConaghy laat zien dat er een balans mogelijk is tussen een loodzware zeer duidelijk aanwezige boodschap en de kwaliteit van haar roman. Verfrissend in een tijd waarin een wat rammelende roman als meesterwerk gepresenteerd wordt omwille van de dringende boodschap. McConaghy laat zien dat het ook anders kan. Top!

Daisy Johnson || Sisters

Haar tweede roman, Everything Under, had al veel indruk gemaakt. Sisters scoorde goed in alle recensies. Ik was dan ook zeer benieuwd of Johnson ook met deze roman indruk zou maken. Het antwoord: ja.

Aan het begin van Sisters reizen moeder Sheela en puberdochters July en September naar een verlaten huis, ergens aan de kust in Noord-Engeland. Er is iets gebeurd op school waardoor Sheela letterlijk wegvlucht met haar twee meiden. Wat al snel duidelijk wordt, is dat September een behoorlijke stempel op het gezin drukt. En niet altijd in positieve zin. 

September, de dochter van haar eerst vertrokken daarna overleden vader in gelijkenis en karakter, is dominant en om het zacht uit te drukken niet bepaald aardig voor haar jongere zusje. Zo laat zij July een spelletje spelen waarbij deze alles moet doen wat haar zus zegt wanneer een zin begint met ‘September says’. Neem van mij aan dat de opdrachten aan July extreem en soms ronduit gevaarlijk zijn. Toch voert July ze allemaal uit.

July is een verlegen kind dat volledig beheerst wordt door haar zus. Moeder Sheela ziet met lede ogen toe hoe haar dochters een wereld op zich vormen en haar buiten sluiten. Zelfs wanneer ze eenzaam en alleen in hun huis zitten en het duidelijk is dat July eigenlijk met haar moeder wil praten, kiest ze toch steeds voor September. De ongezonde situatie is beklemmend, Johnson bouwt de mate van beklemming gestaag op. Het is duidelijk dat er iets absoluut niet in orde is.

Wanneer je Sisters uit hebt, wordt helemaal duidelijk hoe knap Johnson de plot van haar roman heeft opgebouwd. Zo duiden subtiele hints al op de waarheid, waarom eet September bijvoorbeeld nooit? Maar ook de structurele opbouw van de roman is een direct resultaat van wat er op die school gebeurd is. Bijna mysterieuze gebeurtenissen in het huis versterken het effect. Zo spelen July en September verstoppertje in het huis en blijkt de vindplaats van September bizar. Ook de ‘one-night stand’ die September met een jonge knul uit de buurt heeft, bevreemdt: wie heeft nu met wie gevreeën?

Langzaam maar zeker onthult Johnson steeds meer aanwijzingen. Uitermate gecontroleerd, goed gedoseerd en steeds op het juiste moment.  Het zorgt ervoor dat je als lezer op het puntje van je stoel zit en wil weten wat er nu gebeurd is. En, ik vermoed dat ik daar niet alleen in stond, of July alstublieft los kan komen van haar dominante op het wrede af zus. De tweestrijd in het hoofd van July neemt steeds meer plaats in beslag. Ook hiervoor geldt: de precieze opbouw van Johnson zorgt voor een gestaag groeiende uitermate effectieve spanningsboog. 

De uiteindelijke ontknoping is ijzingwekkend. Het feit dat Johnson met haar lezers speelt en in de laatste hoofdstukken de gewenste en de echte waarheid onthult, zou gezien kunnen worden als een goedkoop stijlelement, in dit geval past het bij de opbouw van de gehele roman en sorteert het precies het juiste effect. 

Ja, Sisters is dus een waardige opvolger van Everything Under. Johnson laat zien dat ze een uitstekende schrijver is die weet hoe ze een roman moet opbouwen en haar lezers mee sleurt in de gebeurtenissen. Een absolute aanrader.